Treść orzeczenia
Uchwała z dnia 7 października 2008 r., III CZP 83/08
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Erwina H. przy uczestnictwie Graźiny H. o zmianę wyroku orzekającego rozwód w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnią Kamilą H., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 7 października 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 15 maja 2008 r.: "Czy zarządzenia wydane na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. a niekończące postępowania podlegają zaskarżeniu i z mocy którego z przepisów postępowania?" podjął uchwałę: Na postanowienie sądu opiekuńczego zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., wydane w sprawie "na czas toczącego się postępowania", przysługuje zażalenie na podstawie art. 741 k.p.c.
Uzasadnienie
W toku rozpoznawanie sprawy z wniosku Erwina H. o zmianę orzeczenia w przedmiocie władzy rodzicielskiej zawartego w wyroku rozwodowym Sąd Rejonowy w Środzie Śląskiej postanowieniem z dnia 10 marca 2008 r. zarządził „na czas toczącego się postępowania, na podstawie art. 569 § 2 k.p.c.” natychmiastowe powierzenie sprawowania opieki nad małoletnią Kamilą H. wnioskodawcy i ustalił miejsce pobytu małoletniej w miejscu zamieszkania wnioskodawcy. Przy rozpoznawaniu zażalenia uczestniczki powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy we Wrocławiu przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Przepis art. 569 § 2 k.p.c. przewiduje możliwość wydania z urzędu w wypadkach nagłych wszelkich potrzebnych zarządzeń nawet w stosunku do osób, które nie podlegają jego właściwości miejscowej i zawiadomienia o tym sądu opiekuńczego miejscowo właściwego. Jak się przyjmuje, podstawę materialnoprawną takich zarządzeń stanowi art. 109 k.r.o., a ich formą jest postanowienie; są one skuteczne i wykonalne z chwilą ogłoszenia, a gdy ogłoszenia nie było, z chwilą wydania (art. 578 k.p.c.). Takie uregulowanie stanowi dopełnienie zakresu różnorodnych środków działania sądu opiekuńczego. Umożliwia wypełnienie przez ten sąd zadań wynikających z ustawy, zmierzających do ochrony fizycznego i duchowego rozwoju dziecka i pozwala na bezzwłoczną interwencję sądu opiekuńczego we wszystkich wypadkach uzasadniających taką interwencję, nawet w stosunku do osób, które nie podlegają jego właściwości miejscowej (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 1996 r., III CZP 12/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 70). Jak się podkreśla w doktrynie, takie uregulowanie stanowi elastyczną podstawę działania dla sądu opiekuńczego, gdyż umożliwia mu wydanie orzeczenia dostosowanego do konkretnej, czasem nietypowej sytuacji.
Zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., może być wydane, gdy nie toczy się żadna sprawa rodzinna lub opiekuńcza w stosunku do małoletniego (osoby podlegającej opiece), jak i w ramach toczącego się postępowania w takiej sprawie. Postanowienie zawierające zarządzenie wydane na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. nie jest w tej sytuacji postanowieniem orzekającym co do istoty sprawy, od postanowienia tego zatem nie przysługuje apelacja (art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.). W myśl art. 518 zdanie drugie k.p.c. do przyjęcia, że na postanowienie to przysługuje zażalenie, niezbędny jest stanowiący o tym przepis ustawy. Przepisu, który wprost stanowi, że na postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., przysługuje zażalenie, nie ma. W szczególności nie ma takiego przepisu ani wśród przepisów kodeksu postępowania cywilnego regulujących postępowanie nieprocesowe w innych, poza małżeńskimi, sprawach z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli (art. 568-5781 ), ani nie zawiera go art. 394 § 1 k.p.c., mający odpowiednie zastosowanie do spraw rozpoznawanych w trybie nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Trzeba jednak zauważyć, że postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., wydane w ramach toczącej się sprawy rodzinnej lub opiekuńczej, zwłaszcza gdy wydane zostało „na czas toczącego się postępowania” – jak miało to miejsce w rozpatrywanym przypadku – spełnia funkcję postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 730 k.p.c.). Uzasadnia to przyjęcie, że skoro na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie (art. 741 k.p.c.), to na postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., wydane w sprawie „na czas toczącego się postępowania” przysługuje zażalenie, czego podstawę stanowi art. 741 k.p.c.
Postanowienia zawierające zarządzenia wydane na podstawie art. 569 § 2 k.p.c., jako ingerujące w wykonywanie władzy rodzicielskiej i decydujące o osobie małoletniego (pozostającego pod opieką), mają z reguły znaczną doniosłość. Wydane w wypadkach nagłych, siłą rzeczy narażone są na ryzyko błędu, trudno więc akceptować brak możliwości poddania ich kontroli przez sąd wyższej instancji. Na marginesie należy dodać, że postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2 k.p.c., wydane gdy nie toczy się żadna inna sprawa rodzinna lub opiekuńcza w stosunku do małoletniego (osoby podlegającej opiece), jest postanowieniem wydanym „w sprawie”, której przedmiotem jest wydanie takiego zarządzenia. Jest zatem postanowieniem orzekającym co do istoty tej sprawy, a więc orzekającym co do istoty sprawy w rozumieniu art. 518 zdanie pierwsze k.p.c. Na postanowienie takie przysługuje zatem apelacja.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.