Treść orzeczenia
Uchwała z dnia 13 października 2009 r.
Sygn. akt II UZP 8/09
Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Jolanta Strusińska-Żukowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2009 r. sprawy z wniosku Zenona J. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - Placówce Terenowej w W. o rentę rolniczą, na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 20 maja 2009 r. [...] „Czy treść art. 21 ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) jest całkowitym uregulowaniem jednego z wymogów do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej wyłączającym stosowanie art. 58 ust. 2 (zdanie ostatnie) ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ?” podjął uchwałę: Do okresu ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy (art. 21 ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) wlicza się okresy pobierania renty rolniczej. Uzasad ni enie Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Wnioskodawca Zenon J. w dniu 25 stycznia 1996 r. przekazał gospodarstwo rolne następcom i z tą datą utracił status rolnika w rozumieniu art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.). W okresie od maja 1995 r. do października 2004 r. pobierał rentę rolniczą, a od 5 lutego 2005 r. do 4 lutego 2006 r. zasiłek dla bezrobotnych. Prawomocnym wyrokiem z dnia 19 września 2006 r. [...] Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (zwanej dalej Kasą lub rolniczym organem rentowym) odmawiającej mu renty rolniczej w związku z wnioskiem zgłoszonym 20 października 2005 r., z uwagi na brak całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Od 1 stycznia 2008 r. wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik wykonujący pracę w gospodarstwie rolnym syna. W dniu 12 czerwca 2008 r. wnioskodawca wystąpił z ponownym wnioskiem o rentę rolniczą. Decyzją z dnia 11 lipca 2008 r. Kasa odmówiła mu przyznania świadczenia z uwagi na to, że w dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku wykazał jedynie 2 kwartały ubezpieczenia rolniczego zamiast wymaganych 20 kwartałów. Wyrokiem z dnia 1 października 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Włocławku oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji, stając na stanowisku, że ustawodawca w ust. 8 art. 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zawarł wymóg legitymowania się okresami ubezpieczenia emerytalno-rentowego w rozmiarze 20 kwartałów w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku o rentę rolniczą. Wobec całościowego uregulowania w art. 21 ustawy warunków wymaganych do nabycia prawa do renty rolniczej, wyłączone jest stosowanie art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie w związku z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2009 Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach). Rozpoznając apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, Sąd Apelacyjny w Gdańsku powziął wątpliwość sformułowaną w przedstawionym zagadnieniu prawnym, wskazując, że co prawda w wyroku z dnia 4 lipca 2000 r., II UKN 55/00 (OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 49), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że okres ostatnich dziesięciu lat, w którym należy udowodnić 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu rolniczemu (art. 21 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) powinien być liczony wstecz od daty zgłoszenia wniosku i że nie może być przesunięty w przypadku kontynuowania ubezpieczenia po złożeniu odwołania od decyzji odmawiającej przyznania prawa do renty rolniczej, jednakże przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego nie była kwestia możliwości zastosowania w zakresie liczenia tego dziesięciolecia - na zasadzie art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy - regulacji zawartej w art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którym do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej, a także - co istotne w stanie faktycznym niniejszej sprawy - renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie reguluje w sposób wyczerpujący jednego z wymogów przewidzianych do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej, co pozwala na stosowanie w tym zakresie art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, a przemawiają za tym następujące argumenty. Po pierwsze, art. 52 ust. 1 tej ustawy odsyła w sprawach w niej nieuregulowanych do odpowiedniego stosowania: a) w zakresie przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty - przepisów regulujących przyznawanie i wypłatę odpowiednich świadczeń przysługującym pracownikom i członkom ich rodzin, a więc przepisy ustawy o emeryturach i rentach, b) przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), w tym art. 2a zawierającego zasadę równego traktowania ubezpieczonych, także w zakresie nabycia prawa do świadczenia rentowego. Po drugie, przed dniem 2 maja 2004 r. do okresu ubezpieczenia społecznego rolników wymaganego do nabycia prawa do renty rolniczej podlegał zaliczeniu okres pobierania renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy jako renty okresowej, jednak nie więcej niż dwa lata (art. 21 ust. 4 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 3 w brzmieniu przed zmianą dokonaną ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm., zwanej dalej ustawą zmieniającą). Usunięcie takiego uregulowania z porządku prawnego zdaje się wskazywać na zamiar ustawodawcy - w celu uniknięcia sprzeczności z zawartą w art. 2a ustawy systemowej zasadą równego traktowania ubezpieczonych - odpowiedniego stosowania art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach do ustalania okresu podlegania ubezpieczeniu rolniczemu wymaganemu do uzyskania renty rolniczej. Po trzecie, zrezygnowanie przez ustawodawcę z określonej w art. 21 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu sprzed 2 maja 2004 r. możliwości nabycia prawa do renty rolniczej w przypadku powstania długotrwałej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym przed okresem podlegania ubezpieczeniu rolniczemu lub przed okresem do niego zaliczonym, o ile wynosiły one co najmniej 20 kwartałów i przypadały w ciągu 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę, potwierdza przypuszczenie, że ustawodawca wprowadza do art. 21 ustawy rozwiązania zbliżone do istniejących w ustawie o emeryturach i rentach, a jego wolą jest możliwość odpowiedniego stosowania art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie tej ustawy. Po czwarte, zastąpienie przez ustawodawcę z dniem 2 maja 2004 r. określonego w art. 21 ust. 5 (w brzmieniu przed tą datą) warunku posiadania okresu 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w ciągu ostatnich 10 lat przed zgłoszeniem wniosku o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, a jeżeli zainteresowany w chwili zgłoszenia wniosku nie prowadził działalności rolniczej - przed dniem powstania długotrwałej niezdolności do pracy rolniczej, zawartym w art. 21 ust. 8 warunkiem legitymowania się okresem 20 kwartałów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, wskazuje na odstąpienie od autonomiczności i zupełności regulacji dotyczących ustalania prawa do renty rolniczej. Po piąte, z dniem 2 maja 2004 r. nastąpiło ujednolicenie pojęcia niezdolności do pracy jako warunku przyznania renty rolniczej z odpowiednimi regulacjami ustawy o emeryturach i rentach. Stosownie do art. 21 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Przed wskazaną datą, stosownie do art. 21 ust. 2 ustawy, ubezpieczonego uważało się za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się stanu jego zdrowia istniały przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż 6 miesięcy. Powyższe względy doprowadziły Sąd Apelacyjny do „przypuszczenia”, że przytoczone zmiany zmierzały, przynajmniej w części, do zlikwidowania odrębności w zakresie przesłanek do przyznania renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, na co wskazują - w jego ocenie - przytoczone wyżej rezultaty wykładni historycznej. W konsekwencji, zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie może stanowić całkowitego uregulowania jednego z warunków do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej po upływie okresu ochronnego z art. 22 ust. 2 i nie wyłącza stosowania - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2 - zdania ostatniego art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Za taką interpretacją przemawiają również racje systemowe, funkcjonalne i celowościowe, gdyż w przeciwnym razie osoby ponownie ubiegające się o rentę rolniczą byłyby w gorszej sytuacji niż osoby ubiegające się o to świadczenie po raz pierwszy. Trudno byłoby pogodzić taki stan rzeczy zarówno z określoną w art. 2a ustawy systemowej zasadą równości ubezpieczonych w zakresie nabywania prawa do świadczenia, jak również z konstytucyjną zasadą równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 32 ustawy zasadniczej). W rezultacie Sąd Apelacyjny opowiada się za wykładnią, że dokonana z dniem 2 maja 2004 r. zmiana brzmienia art. 20 i 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oznacza, iż w kwestii wykazania się wymaganym okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników znajdują również zastosowanie regulacje zawarte w art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach. Sąd drugiej instancji nie wykluczył jednak możliwości przyjęcia, że dokonana przez ustawodawcę zmiana art. 21 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników zawiera całkowite uregulowanie kwestii ustalania prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, wykluczające możliwość odpowiedniego stosowania art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy o emeryturach i rentach. Mogłoby o tym świadczyć niezamieszczenie przez ustawodawcę w treści art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stosownego postanowienia wprost oraz restrykcyjna zasada, zgodnie z którą okres 20 kwartałów powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, a nie jak przed 2 maja 2004 r. - również i przed dniem powstania długotrwałej niezdolności do pracy rolniczej. W takim przypadku brak byłoby podstaw do stosowania art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, gdyż art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dopuszcza możliwość odpowiedniego stosowania przepisów pierwszego z wymienionych aktów prawnych jedynie wtedy, gdy dana kwestia nie jest w sposób wyczerpujący uregulowana w przepisach drugiego z nich.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku zagadnienie prawne zostało sformułowane przed zmianą przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dokonaną z dniem 1 października 2009 r. ustawą z dnia 24 kwietnia 2009 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 79, poz. 667). Ponieważ zmiana ta w zakresie objętym zagadnieniem odnosi się tylko do zastąpienia okresów ujmowanych kwartalnie okresami wyrażonymi w latach (art. 2 ustawy) i z tego względu nie ma istotnego znaczenia dla rozważanej kwestii, przeto - dla zachowania jasności wywodów - w uzasadnieniu uchwały zachowane zostało brzmienie przepisów przed zmianą.
Wątpliwość Sądu Apelacyjnego sprowadza się do zagadnienia czy art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników może stanowić pełne uregulowanie w zakresie określonego w nim warunku nabycia prawa do renty rolniczej przy ponownym ubieganiu się o to świadczenie, w sytuacji, gdy upłynął okres ochronny, o którym stanowi art. 22 ust. 2 tej ustawy. Pozytywna odpowiedź - w ocenie tego Sądu - postawiłaby osoby ponownie ubiegające się o rentę rolniczą w gorszej sytuacji niż sytuacja osób niepobierających wcześniej takiej renty oraz osób uprawnionych do świadczeń rentowych na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach, co z kolei stanowiłoby naruszenie określonej w art. 2a ustawy systemowej zasady równego traktowania ubezpieczonych oraz konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej, o której stanowi art. 2 i art. 32 Konstytucji RP.
Kwestia objęta przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniem prawnym była już częściowo przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 24 lipca 2009 r., I UZP 8/09 (niepublikowanej), podjętej w odpowiedzi na sformułowaną przez Sąd Apelacyjny w Łodzi wątpliwość: „czy okres 20 kwartałów o jakim mowa w ust. 2 pkt 5 art. 21 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, który powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, należy ustalać z uwzględnieniem art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, iż do tego dziesięciolecia nie wlicza się okresu pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy”. W uchwale tej Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przy ustalaniu spełnienia warunku posiadania 20 kwartałów okresu ubezpieczenia emerytalno-rentowego wymaganego do nabycia prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, powstałej w wieku powyżej 30 lat, mającego przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o rentę (art. 21 ust. 2 pkt 5 i ust. 8 ustawy z dnia 20 grudnia 1990
r. o ubezpieczeniu społecznym rolników), nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy. W powyższej uchwale Sąd Najwyższy przyjął zatem odrębność systemu emerytalno-rentowego rolników od systemu powszechnego uregulowanego ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r., a w konsekwencji uznał za niedopuszczalne przy ustalaniu prawa do renty rolniczej posiłkowanie się przepisami ustawy o emeryturach i rentach w zakresie, w jakim regulują one nabywanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsze zagadnienie prawne w pełni pogląd ten podziela.
W myśl art. 21 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki: 1) podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres; 2) jest trwale lub okresowo całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym; 3) całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała w okresie podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu lub w okresach wymienionych w art. 20 ust. 1 pkt 1 i 2 (podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych i członków ich rodzin w latach 1983-1990; prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r.), lub nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe to ubezpieczenie określone w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników (art. 6 pkt 11), a definicję wymaganego okresu podlegania temu ubezpieczeniu dla potrzeb renty rolniczej zawiera art. 21 ust. 2 ustawy, który w pkt 5 stanowi, że jeżeli całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała w wieku powyżej 30 lat, to warunek podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres uważa się za spełniony, jeżeli okres ubezpieczenia emerytalno-rentowego ubezpieczonego wynosi co najmniej 20 kwartałów (obecnie 5 lat). Do okresu tego - z mocy art. 21 ust. 3 - zalicza się okresy wymienione w powołanym wyżej art. 20 ust. 1 pkt 1 i 2. Dla osób określonych w art. 21 ust. 2 pkt 5 ustawa ustanawia w ust. 8 tego artykułu dodatkowy warunek, a mianowicie okres 20 kwartałów (5 lat) powinien przypadać w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W myśl art. 22 ust. 2, prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, które ustało z powodu ustąpienia całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, podlega przywróceniu, jeżeli w ciągu 18 miesięcy od dnia ustania prawa do renty ubezpieczony ponownie stał się całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym.
Stosownie do art. 52 ust. 1, w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a ponadto - w myśl pkt 2 - do przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty stosuje się odpowiednio przepisy regulujące przyznawanie i wypłatę odpowiednich świadczeń przysługujących pracownikom i członkom ich rodzin. Z przepisu tego Sąd drugiej instancji wyprowadził w pierwszym rzędzie wniosek, że może on stanowić podstawę odpowiedniego stosowania przy ustalaniu prawa do renty rolniczej zasad ustalania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy zawartych w przepisach ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a w szczególności art. 58 ust. 2 zdanie drugie tej ustawy, zgodnie z którym do dziesięcioletniego okresu przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego, gdyby uznać, że regulacja art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie jest wyczerpująca, to możliwe byłoby odpowiednie stosowanie - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2 - przepisów ustawy o emeryturach i rentach, a konkretnie art. 58 ust. 2 zdanie drugie tej ustawy. Pogląd ten nie jest trafny.
Uszło uwagi Sądu drugiej instancji, że art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników odsyła co prawda w kwestiach nieuregulowanych do odpowiedniego stosowania (między innymi) przepisów ustawy o emeryturach i rentach, ale wyłącznie w zakresie przyznawania świadczeń z ubezpieczenia i do ich wypłaty, a nie w zakresie warunków nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. W myśl art. 1 ust. 1 ostatnio powołanej ustawy określa ona: warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (pkt 1), zasady ustalania wysokości świadczeń (pkt
2) oraz zasady i tryb przyznawania oraz wypłaty świadczeń (pkt 3). Oznacza to, że odesłanie z art. 52 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników odnosi się jednoznacznie i wyłącznie do spraw określonych pkt 3 art. 1 ustawy o emeryturach i rentach, a uregulowanych w dziale IX zatytułowanym: „Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń”, a nie do przepisów określających warunki nabywania prawa do świadczeń, zawartych w dziale VIII - „Zasady ustalania świadczeń”. Przy ustalaniu spełnienia warunku do renty rolniczej określonego w art. 21 ust. 8 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników brak jest zatem podstaw do stosowania - poprzez art. 52 ust. 1 pkt 2 tej ustawy - art. 58 ust. 2 zdanie drugie ustawy o emeryturach i rentach. Już tylko to wskazuje, że ustawodawca uznał regulację zawartą w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, a odnoszącą się do określenia warunków nabywania prawa do świadczeń z ubezpieczenia emerytalno-rentowego, za pełną i kompleksową.
Nieuprawnione jest również wyprowadzanie z normy art. 52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wniosku o konieczności odpowiedniego stosowania w omawianym zakresie art. 2a ustawy systemowej, zawierającego zasadę równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny (ust. 1). Z ust. 2 ostatnio powołanego artykułu wynika, że zasada ta dotyczy w szczególności: warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych (pkt 1); obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne (pkt 2); obliczania wysokości świadczeń (pkt 3); okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń (pkt 4). Stosownie do art. 4 pkt 1 ustawy systemowej, przez ubezpieczonych, o których stanowi art. 2a, należy rozumieć osoby fizyczne podlegające chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych wymienionych w art. 1 tej ustawy (emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu). Z pewnością więc nie mogą być do nich zaliczeni rolnicy, których ubezpieczenie społeczne, jeżeli nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy systemowej, regulują odrębne przepisy, a więc ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników (art. 5 ust. 1 ustawy systemowej), w której wyodrębnia się ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe (art. 1 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Na tle art. 2a ustawy systemowej w judykaturze Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że nawet w ramach tego samego systemu ubezpieczeń społecznych równe traktowanie ubezpieczonych nie oznacza „jednakowości” stosunków ubezpieczenia społecznego wszystkich ubezpieczonych i każdego z nich, gdyż tytuł ubezpieczenia jest jednym z usprawiedliwionych kryteriów dyferencjacji sytuacji ubezpieczonych (por. między innymi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K 1/00, OTK 2000 nr 6, poz. 185 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2006 r., III UZP 3/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 84). Oznacza to, że zasady nabywania prawa do świadczeń przez ubezpieczonych objętych tym samym systemem ubezpieczeń społecznych, ale z różnych tytułów, mogą być ukształtowane inaczej, co nie narusza również zasady równości i sprawiedliwości społecznej (art. 2 i art. 32 ustawy zasadniczej). Tymczasem nie budzi wątpliwości, że rolnicy podlegają odrębnemu od powszechnego systemowi ubezpieczenia społecznego, a w zakresie określonym w art. 2a ust. 2 ustawy systemowej ich ubezpieczenie rządzi się własnymi zasadami, różnymi od zasad wynikających z przepisów tej ustawy, a związanymi ze specyfiką tytułu ubezpieczenia. Konsekwencją tego jest - w zakresie objętym rozważanym zagadnieniem - inna podstawa obliczania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe i jej wysokość (art. 17 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników), inna treść ryzyka na wypadek niezdolności do pracy (art. 21 ust. 5), inne określenie wysokości renty rolniczej (art. 24-26) oraz inne obciążenie kosztami rolniczych świadczeń emerytalno-rentowych budżetu państwa, a więc wszystkich podatników. Należy mieć na względzie, że stosownie do art. 21 ust. 5 ustawy ryzykiem z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym objęta jest wyłącznie niezdolność do osobistego wykonywania pracy w takim gospodarstwie, a nie - jak w przypadku częściowej lub całkowitej niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach - odpowiednio: niezdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji oraz niezdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Już tylko z tego względu Sąd Apelacyjny błędnie utożsamia oba te ryzyka ubezpieczeniowe.
Wszystkie te odmienności uzasadniają różnice w sferze określenia warunków nabywania prawa do renty rolniczej, w tym wynikającego z art. 21 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznych rolników warunku posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia tylko rolniczego (z wyłączeniem określonych w art. 20 ust. 1 pkt 3 okresów, od których zależy prawo do emerytury zgodnie z przepisami emerytalnymi, przez które rozumie się - stosownie do art. 6 pkt 6 - przepisy ustawy o emeryturach i rentach), oraz z wypływającego z art. 21 ust. 8 wymagania przypadania tego okresu w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku o rentę rolniczą, bez możliwości odliczenia od niego okresu pobierania renty rolniczej, którą to możliwość przewiduje - w przypadku ustalania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy - art. 58 ust. 2 zdanie drugie ustawy o emeryturach i rentach. Odmiennie także od zasad określonych w tej ustawie, ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników we wprowadzonym ustawą zmieniającą z dnia 2 kwietnia 2004 r. przepisie art. 16 ust. 2 pkt 3 przewiduje objęcie ubezpieczeniem emerytalno-rentowym na wniosek osoby pobierającej rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy jako rentę okresową. Oznacza to, że okres pobierania renty rolniczej, w którym rolnik objęty był na swój wniosek ubezpieczeniem emerytalno-rentowym, stanowi okres podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, od którego zależy nabycie prawa do renty rolniczej oraz wpływa na wysokość świadczenia. Właśnie potrzeba zracjonalizowania między innymi zasad podlegania ubezpieczeniu rolniczemu i przyznawania świadczeń z tego ubezpieczenia (rozumianego jako określenie warunków nabycia do nich prawa), a w rezultacie uzależnienie zaliczania okresu pobierania renty rolniczej do okresu ubezpieczenia wymaganego do ponownego uzyskania prawa do renty rolniczej od opłacania składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe, przyświecało ustawodawcy przy dokonywaniu zmiany art. 20 ust. 1 ustawy, poprzez odstąpienie od zaliczania do okresu ubezpieczenia okresu pobierania renty inwalidzkiej rolniczej jako renty okresowej, jednak nie więcej niż 2 lata (pkt 3 tego przepisu w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja 2004 r.), a nie - jak wywodzi Sąd Apelacyjny - „przewidzenie” możliwości odpowiedniego stosowania w tym zakresie zasady określonej w art. 58 ust. 2 zdanie drugie ustawy o emeryturach i rentach. Wynika to wprost z uzasadnienia projektu ustawy o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 1489), oraz okoliczności, że omawiane przepisy zostały przyjęte przez Sejm RP bez poprawek i w ujętej w projekcie treści wprowadzone do stanu prawnego z dniem 2 maja 2004 r. Ta całościowa regulacja nie narusza wynikających z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP zasad równości i sprawiedliwości społecznej, gdyż ustanowione nią warunki nabycia prawa do renty rolniczej są możliwe do spełnienia również w przypadku ponownego ubiegania się o takie świadczenie.
Wykazana wyżej i niekwestionowana odrębność systemu ubezpieczenia rolniczego oraz systemu emerytalno-rentowego, uregulowanych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie pozwala również na stosowanie przepisów ustawy o emeryturach i rentach, a konkretnie art. 58 ust. 2 zdanie ostatnie tej ustawy, w drodze analogii, która - wobec braku podstaw do stwierdzenia luki w prawie - byłaby niedopuszczalna. Takie wnioskowanie per analogiam obce jest zresztą systemom ubezpieczeń społecznych, opartym - ze swych założeń - na bezwzględnie obowiązujących normach prawa ubezpieczeń społecznych.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.