Treść orzeczenia
Wyrok z dnia 11 sierpnia 1994 r.
Sygn. akt II URN 18/94
Małżonce rolnika, którą bezpodstawnie pozbawiono przed 1 stycznia 1983
r. renty inwalidzkiej rolniczej, przysługującej jej w wysokości połowy świadczenia ( art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140), przy przywróceniu prawa do renty po tej dacie, wypłaca się świadczenie w pełnej wysokości (art. 67 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.).
Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Andrzej Wróbel,
Sąd Najwyższy, przy udziale prokurator Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 11 sierpnia 1994 r. sprawy z wniosku Pauliny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o przywrócenie prawa do wypłaty renty dla rolnika, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku byłego Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 19 września 1979 r. [...], uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go orzeczenie Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z dnia 23 maja 1979 r., [...] i zmienił decyzję tego Oddziału z dnia 6 marca 1979 r. [...] w ten sposób, że przywrócił Paulinie K. prawo do inwalidzkiej renty rolniczej, z wypłatą od dnia 1 kwietnia 1991 roku.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K. decyzją z dnia 29 września 1978
r. [...] przyznał Paulinie i Janowi małżonkom K. rentę inwalidzką w związku z nieodpłatnym przekazaniem na rzecz Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 8,18 ha, położonego w Ch. (k. 16 akt rentowych).
Na wniosek Pauliny K. organ rentowy decyzją z dnia 29 sierpnia 1978 r. dokonał podziału renty po połowie dla każdego z małżonków (k. 21, 22 akt rentowych). W odwołaniu od powyższej decyzji do Rady Nadzorczej Oddziału, Jan K. domagał się zmiany decyzji o podziale renty i przyznania mu renty inwalidzkiej w pełnej wysokości (k. 26 akt rentowych).
Jan K. podniósł, że jego żona Paulina K. przez ostatnie 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu nie pracowała w tym gospodarstwie i nie pozostawała z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym.
Na tę okoliczność skarżący przedłożył oświadczenie sołtysa ze wsi Ch.z dnia 18 grudnia 1978 r. tej treści, że Paulina K. od dziesięciu lat nie pracowała w gospodarstwie rolnym, gdyż 2,5 roku przebywała w USA, a od 1971 r. jest na stale zameldowana w Sz., gdzie pracuje (k. 27 akt rentowych) oraz zaświadczenie Urzędu Gminy w S. z dnia 19 grudnia 1978 r., z którego wynikało, że Paulina K. w dniu 4 października 1973 r. wymeldowała się do Sz. na ul. [...] (k. 25 akt rentowych).
Decyzjami z dnia 6 marca 1979 r. organ rentowy:
1) przyznał Janowi K. rentę w całości;
2) odmówił Paulinie K. przyznania 1/2 części renty inwalidzkiej (k. 33, 34 akt rentowych).
Rada Nadzorcza Oddziału ZUS w K., po rozpatrzeniu odwołania Pauliny K., orzeczeniem z dnia 23 maja 1979 r. zatwierdziła wyżej wskazane zaskarżone decyzje organu rentowego (k. 39 akt rentowych).
Od orzeczenia tego Paulina K. złożyła odwołanie do Sądu, w którym domagała się zmiany zaskarżonego orzeczenia i poprzedzającej go decyzji organu rentowego i przyznania na jej rzecz połowy renty inwalidzkiej.
Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19 września 1979 r., [...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni uznając, iż przepis art. 9 ust. 2 ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) nie zezwala na dokonanie podziału renty, bowiem Paulina K. przez ostatnie 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa Państwu nie pracowała w gospodarstwie i nie pozostawała z mężem we wspólnym gospodarstwie domowym (k. 15 akt sprawy).
Od wyroku tego złożył z urzędu rewizję nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości-Prokurator Generalny. Zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 3 § 2 i 316 § 1 k.p.c. w związku z art. 9 ust. 1-3 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), a nadto naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, Minister wnosił, po sprecyzowaniu wniosku rewizyjnego, o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w K. i przyznanie Paulinie K. renty inwalidzkiej rolniczej za okres trzech lat wstecz od daty wniesienia rewizji nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, ponieważ zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go orzeczenie Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w K. i decyzje tegoż Oddziału z dnia 6 marca 1979 r. zapadły z rażącym naruszeniem prawa, tj. art. 9 ust. 2 powołanej wyżej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (określanej dalej "jako ustawa z 27 października 1977 r.").
Jak trafnie wywiedziono w rewizji nadzwyczajnej, z przeprowadzonego przez Sąd dowodu z przesłuchania Pauliny K. na rozprawie w dniu 19 września 1979 r. oraz oględzin z jej dowodu osobistego, wynika, że wnioskodawczyni przebywała w USA od listopada 1969 r. do lutego 1972 roku. Po powrocie do kraju w lutym 1972 r. Paulina K. wróciła do męża i pracowała we wspólnym gospodarstwie rolnym we wsi Ch. Po dokonaniu przez małżonków Paulinę i Jana K. zakupu domu mieszkalnego w Sz., Paulina K. zameldowała się z dniem 8 października 1973 r. w Sz.przy ul. [...], a od 12 kwietnia 1976 r. była zatrudniona w Szkole Podstawowej [...] w Sz. (k. 12 akt sprawy). Jak wynika z treści decyzji z dnia 25 lipca 1978 r. wydanej przez Naczelnika Gminy w S., gospodarstwo rolne Pauliny i Jana małż. K. zostało przejęte nieodpłatnie na rzecz Państwa z dniem wydania decyzji, tj. z dniem 25 lipca 1978 r. (k. 15 akt rentowych). W tej sytuacji, od daty wymeldowania się Pauliny K. do Sz. - nawet gdyby przyjąć, iż z dniem tym wyprowadziła się ona od męża, do daty przekazania gospodarstwa rolnego Państwu nie upłynął okres 5-letni wskazany w art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. Już tylko powyższe ustalenie uzasadniało uwzględnienie żądania wnioskodawczyni podziału renty inwalidzkiej na 2 części - dla każdego z małżonków w 1/2 części, a to stosownie do art. 9 ust. 3 tejże ustawy, skoro nie występowała przesłanka określona w art. 9 ust. 2, wyłączająca prawo małżonka rolnika do świadczenia emerytalno-rentowego. Wnioskodawczyni w skierowanym do Sądu odwołaniu (k. 1 akt sprawy i k. 41 akt rentowych) kategorycznie twierdziła, że pomimo zameldowania się z dniem 8 października 1973 r. w nowo zakupionym wspólnie z mężem domu w Sz., nadal przebywała w Ch. wraz z mężem i pracowała w gospodarstwie rolnym aż do 1978 r., oraz że za przebywanie w Ch. już bez zameldowania została ukarana mandatem. Ta ostatnia okoliczność nie została w postępowaniu sądowym nawet zakwestionowana. W tej sytuacji należy zgodzić się ze stanowiskiem zajętym w rewizji nadzwyczajnej, iż z materiału dowodowego sprawy nie wynikało, że przed przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu w dniu 25 lipca 1978 r., Paulina K. przez pełne 5 lat nie pracowała w tym gospodarstwie rolnym. Dlatego też należało przyjąć, że w stosunku do niej nie ma zastosowania ograniczenie przewidziane w art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r.Jak wynika bowiem z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, a zwłaszcza z wpisanej do księgi zasad prawnych uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1981 r. sygn. V UZP 2/80, (OSNCP 1981 z. 9 poz. 162), małżonek rolnika nie może skutecznie domagać się świadczenia emerytalno - rentowego jedynie wówczas, gdy przez cały okres ostatnich 5 lat poprzedzających przekazanie gospodarstwa rolnego nie pracował w tym gospodarstwie oraz przez cały ten okres nie pozostawał z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym.
W powołanej uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, iż: "Małżonkowi rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne następcy lub Państwu na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), przysługuje prawo do emerytury (art. 9 wymienionej ustawy ), chociażby przez ostatnie pięć lat przed przekazaniem tego gospodarstwa pracował w nim lub pozostawał z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym krócej niż pięć lat, chyba że przyznanie mu emerytury w okolicznościach konkretnej sprawy byłoby społecznie nieuzasadnione".
Przepis art. 9 ust. 2 ma odpowiednie zastosowanie także w przypadku renty inwalidzkiej (por. art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 27 października 1977 r.)
W świetle powyższego należało uwzględnić rewizję nadzwyczajną w całości, o co wnosił także pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie na rozprawie przed Sądem Najwyższym w dniu 11 sierpnia 1994 r.
Pozbawienie wnioskodawczyni renty inwalidzkiej rolniczej w 1/2 części przez organ rentowy było wynikiem jego błędu, co zaaprobował Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie zaskarżonym wyrokiem. Dlatego - zgodnie z art. 101 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), mającym w niniejszej sprawie zastosowanie, Sąd Najwyższy przywrócił wnioskodawczyni prawo do renty inwalidzkiej rolniczej z wypłatą od dnia 1 kwietnia 1991 r., tj. za okres trzech lat wstecz od daty wniesienia rewizji nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zaznacza, iż z dniem 1 stycznia 1983 r. z mocy art. 67 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), emerytury lub renty inwalidzkie przyznane obojgu małżonkom na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie ustawy uległy podziałowi. Z mocy tego przepisu zagwarantowano wypłatę świadczenia w równych częściach każdemu małżonkowi odrębnie, z tym, że jeżeli emerytura lub renta inwalidzka każdego z małżonków po jej podziale była niższa od emerytury określonej w art. 18 (tj. niższa od najniższej emerytury pracowniczej), emerytura lub renta inwalidzka podlegała podwyższeniu do wysokości określonej w tym przepisie. Gdyby wnioskodawczynię nie pozbawiono w 1979 r. prawa do renty inwalidzkiej, zastosowano by do niej ten przepis. Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 422 § 1 k.p.c.
Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c., ponieważ zaskarżony wyrok narusza także interes Rzeczypospolitej Polskiej. Z mocy tego wyroku wnioskodawczyni, licząca obecnie 73 lata, została pozbawiona na skutek rażącego naruszenia prawa należnej renty inwalidzkiej rolniczej, mimo iż prowadziła wspólnie z mężem gospodarstwo rolne ponad 30 lat. Jest to sprzeczne z polityką socjalną naszego Państwa, gwarantującego rolnikom i ich małżonkom środki utrzymania na starość lub w razie niezdolności do pracy na roli.