Treść orzeczenia
Wyrok z dnia 5 maja 1998 r.
Sygn. akt II UKN 23/98
Zwrot nadpłaty składek na ubezpieczenie społeczne może nastąpić jedynie wtedy gdy brak zaległych i bieżących zobowiązań, a także wniosku zobowiązanego o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych świadczeń (art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm., stosowany w postępowaniu dotyczącym składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych, Dz.U. Nr 6, poz. 40 ze zm.).
Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Teresa Romer, Stefania Szymańska.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 maja 1998 r. sprawy z powództwa [...] Spółdzielni Spożywców „S.” w P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. o odsetki od składek na ubezpieczenie społeczne na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 16 października 1997 r. [...] oddala kasację.
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w P. decyzją z dnia 28 sierpnia 1996 r. odmówił [...] Spółdzielni Spożywców „S.” w P. wypłaty odsetek od składek na ubezpieczenie społeczne i na Fundusz Pracy opłacanych od części nadwyżki bilansowej za 1990 r. wypłaconej w 1991 r.
Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 grudnia 1996 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał Spółdzielni ustawowe odsetki od składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy od części nadwyżki bilansowej za 1990 r. poczynając od dnia 25 maja 1994 r., a w pozostałym zakresie odwołanie oddalił.
Sąd Wojewódzki ustalił, że na podstawie obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 maja 1994 r. (Dz. U. Nr 62, poz. 266) o utracie mocy obowiązującej art. 36 ustawy budżetowej na rok 1991, Spółdzielnia w piśmie z dnia 27 lipca 1994 r. wniosła o zaliczenie nadpłaty na poczet bieżących lub przyszłych składek na ubezpieczenie społeczne lub o ich zwrot.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstałą nadpłatę zaliczył na przyszłą składkę na ubezpieczenie społeczne, potrącając ją z deklaracji rozliczeniowej z dnia 15 grudnia 1994 r. Sąd wskazał, iż przepisy ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.), nie określają trybu postępowania organu rentowego w przypadku nadpłaty składek na ubezpieczenie społeczne. Wobec tego w myśl § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenie właściwości organów podatkowych (Dz. U. Nr 6, poz. 40), do sytuacji takich mają zastosowanie odpowiednio przepisy ustawy z dnia 19 lutego 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486).
Zgodnie z art. 29 ust. 1 tej ustawy, kwoty nadpłaconych i nienależnie uiszczonych podatków czy nadpłaty podlegają z urzędu zaliczeniu na zaległe i bieżące zobowiązania podatkowe, a w razie braku takich zobowiązań - podlegają z urzędu, w ciągu miesiąca od dnia powstania nadpłaty, zwrotowi chyba, że podatnik zgłosi wniosek o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych zobowiązań. Jeżeli nadpłata była wynikiem uchylenia lub zmiany decyzji ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego, podlega ona od dnia zapłaty oprocentowaniu w wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych (art. 29 ust. 2).
W rozpatrywanej sprawie nastąpiła nadpłata składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy w świetle art. 29 ust. 2 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Nie ma natomiast racji Spółdzielnia domagając się odsetek od dnia zapłaty składek. W momencie ich zapłacenia art. 36 ustawy budżetowej z dnia 23 stycznia 1991 r. obowiązywał, a więc składka była opłacona zgodnie z obowiązującymi przepisami. Datą, od której odwołująca może żądać odsetek, jest data opublikowania obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego (tj. 25 maja 1994 r.) o utracie mocy obowiązującej w/w przepisów.
Rozpoznając apelację obu stron od tego wyroku, Sąd Apelacyjny w Poznaniu zmienił ten wyrok w części uwzględniającej odwołanie wnioskodawcy i oddalił je, oddalając apelację wnioskodawcy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w myśl art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 19 lutego 1980 r., kwoty nadpłaconych i nienależnie uiszczonych podatków podlegają z urzędu zaliczeniu na zaległe i bieżące zobowiązania podatkowe, a w razie ich braku podlegają z urzędu zwrotowi w ciągu 3 miesięcy od dnia powstania nadpłaty, chyba że podatnik zgłosi wniosek o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych zobowiązań. Wnioskodawca przed upływem tego terminu (w dniu 25 lipca 1994 r.) wystąpił do organu rentowego o zaliczenie nadpłaty na poczet bieżących lub przyszłych składek na ubezpieczenie społeczne, ewentualnie o zwrot nadpłaty. Wniosek ten tak sformułowany zwalniał ZUS z obowiązku dokonania zwrotu nadpłaty, co pozwala na przyjęcie, że także żądanie przyznania odsetek nie jest uzasadnione, bowiem Spółdzielnia potrąciła nadpłatę w deklaracjach rozliczeniowych za miesiąc listopad 1994 r. (kwota 120.162,64 zł) oraz za miesiąc grudzień 1994 r. (kwota 26.496,37 zł). Nie jest też uzasadniona apelacja wnioskodawcy w części dochodzącej przyznania odsetek za okres od 1 stycznia 1992 r. do 24 maja 1994 r. W tym czasie obowiązywał art. 36 ustawy budżetowej za 1991 r. stąd uznać należy, że składki opłacone zostały zgodnie z obowiązującym prawem.
Powyższy wyrok zaskarżył kasacją wnioskodawca i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 29 ust. 1 i 3 ustawy o zobowiązaniach podatkowych oraz przez niezastosowanie art. 28 tej ustawy, wniósł o jego zmianę w części dotyczącej kwoty 54.115,90 zł, to jest odsetek za okres od 25 maja 1994 r. do 15 grudnia 1994 r. i zasądzenie tej kwoty z odsetkami od dnia 27 września 1996 r. wraz z kosztami postępowania.
Według skarżącego nadpłata wystąpiła w dniu 25 maja 1994 r. (utrata mocy obowiązującej art. 36 ustawy budżetowej na 1991 r.), a jej zwrot dopiero 15 grudnia 1994 r. w drodze potrącenia przez Spółdzielnię. Wniosek o zaliczenie nadpłaty na poczet bieżących lub przyszłych składek, ewentualnie o zwrot nadpłaty, sformułowany został przez wnioskodawcę w dniu 27 lipca 1994 r., a skoro organ rentowy nie oświadczył się na powyższe i nie dokonał zwrotu w terminie do 27 października 1994
r. (3 miesiące), Spółdzielnia dokonała potrącenia nadpłaty w dniu 15 grudnia 1994 r. (bezczynność organu rentowego). W ocenie skarżącego, w pojęciu zwrot nadpłaty (art. 29 ust. 1 ustawy o zobowiązaniach podatkowych) mieści się także potrącenie (art. 28 tej ustawy), powoduje ono bowiem zmniejszenie zobowiązania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Kasacja nie jest uzasadniona, nie doszło bowiem do zarzucanej błędnej wykładni art. 29 ust. 1 i 3 oraz niezastosowania art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatkowych.
Stosownie do art. 29 ust. 1 wskazanej ustawy, kwoty nadpłaconych i nienależnie uiszczonych podatków (nadpłaty) podlegają z urzędu zaliczeniu na zaległe i bieżące zobowiązania podatkowe, a w razie braku takich zobowiązań podlegają zwrotowi z urzędu w ciągu trzech miesięcy od dnia powstania nadpłaty, chyba, że podatnik zgłosi wniosek o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych zobowiązań. Organ rentowy - co niewątpliwe - nie zaliczył z urzędu powstałej nadpłaty ani na zaległe, ani na bieżące zobowiązania, nie zwrócił też z urzędu nadpłaty, ale było to wynikiem wniosku Spółdzielni zawartego w piśmie z dnia 27 lipca 1994 r. (przed upływem trzech miesięcy od dnia powstania nadpłaty - 25 maja 1994 r.,). W piśmie tym - według nie kwestionowanych w kasacji ustaleń faktycznych - Spółdzielnia zwróciła się przede wszystkim o zaliczenie nadpłaty na poczet bieżących lub przyszłych zobowiązań (składek na ubezpieczenie społeczne), ewentualnie o ich zwrot. W tej sytuacji organ rentowy nie tylko nie był obowiązany do zwrotu nadpłaty, ale powinien ją zaliczyć, zgodnie z wnioskiem, na poczet przyszłych zobowiązań. Oprocentowanie nadpłaty następuje od dnia jej powstania, o ile jej zwrot nie nastąpił w terminie trzech miesięcy od jej powstania, chyba że zwrot nie był możliwy z winy podatnika - art. 29 ust. 3 ustawy. W rozpoznawanej sprawie nie sposób czynić organowi rentowemu zarzutu niezwrócenia powstałej nadpłaty, było to bowiem związane z wnioskiem uprawnionej Spółdzielni (sformułowanym alternatywnie) o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych zobowiązań, co zresztą nastąpiło. Art. 29 ust. 1 ustawy określa nie tylko sposób postępowania organu z nadpłatą, ale też obowiązującą kolejność. Zwrot kwoty nadpłaty może nastąpić jedynie wtedy, gdy brak jest zaległych i bieżących zobowiązań, a także gdy nie było wniosku podatnika (tu osoby zobowiązanej do składek) o zaliczenie nadpłaty na poczet przyszłych zobowiązań. W tym więc stanie rzeczy zarzut błędnej wykładni tego przepisu nie jest uzasadniony.
Nie można też podzielić zarzutu naruszenia przez Sąd art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, poprzez jego niezastosowanie, gdy faktycznie przepis ten „zastosowany” został przez Spółdzielnię, która dokonała potrącenia nadpłaty w dwóch ratach.
Mając to wszystko na względzie należało oddalić kasację jako nie opartą na usprawiedliwionej podstawie, stosownie do art. 393¹² KPC.