descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 5 września 2008 r.

Sygn. akt II UK 374/07

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. odmówił Małgorzacie K. prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 16 grudnia 2006 r. do dnia 4 maja 2007 r. z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w związku z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej, podniósłszy, że wnioskodawczyni pobiera już zasiłek macierzyński z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w Uzdrowisku C. spółce z o.o. Dodał, że prowadząc w czasie urlopu macierzyńskiego działalność gospodarczą nie opłaciła przed urodzeniem dziecka składek na dobrowolne ubezpieczenie; składki były opłacane jedynie z tytułu zatrudnienia, więc mogła nabyć prawo do zasiłku macierzyńskiego tylko z tego tytułu.

Wyrokiem z dnia 15 maja 2007 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał ubezpieczonej prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres od dnia 16 grudnia 2006 r. do dnia 4 maja 2007 r. z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej. Odrzucił argument organu rentowego o niemożności nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego z dwóch tytułów, podnosząc, że prawo do zasiłku nie jest powiązane z opłacaniem składek, lecz z faktem podlegania ubezpieczeniu. Małgorzata K., na jej wniosek z dnia 15 grudnia 2006 r., została objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, gdyż zgodnie z art. 14 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) objęcie tym ubezpieczeniem następuje od dnia wskazanego we wniosku.

Powołując się na pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 20) Sąd Rejonowy przyjął, że ustawodawca dopuścił możliwość dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego osób prowadzących działalność gospodarczą i pozostających w stosunku pracy i wysnuł z tego wniosek, że osoby te mają także prawo do zasiłku macierzyńskiego z tego ubezpieczenia. W przeciwnym razie ubezpieczona objęta dobrowolnym ubezpieczeniem i opłacająca z tego tytułu składki nie mogłaby liczyć na żadne świadczenia, co niweczyłoby sens zawierania tego typu umów.

Uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Jeleniej Górze wyrokiem z dnia 12 września 2007 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i oddalił odwołanie. Uznał, że skoro ubezpieczona w dniu zamknięcia rozprawy przebywała na urlopie macierzyńskim, pozostając w stosunku pracy z „U.C.” i pobierała zasiłek macierzyński, którego podstawą jest obowiązkowe ubezpieczenie wynikające z istniejącego stosunku pracy, to nie mogła dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia chorobowego z innego tytułu. Sąd Okręgowy podkreślił, że na czas urlopu macierzyńskiego ulega zmianie podstawa obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, co jest następstwem działalności gospodarczej, natomiast nie zachodzi zbieg obowiązkowego i dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, gdyż zgodnie z art. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ubezpieczeniu chorobowemu obowiązkowo podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12, a dobrowolnie osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 ustawy. Właściwa interpretacja tego przepisu prowadzi, zdaniem Sądu, do wniosku, że z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego mogą skorzystać jedynie te osoby, które nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy. Skoro zaś obowiązkowemu ubezpieczeniu podlegają między innymi osoby będące pracownikami, a ubezpieczoną korzystającą z urlopu macierzyńskiego nadal wiązał z pracodawcą stosunek pracy, to w tym czasie nie mogła zostać objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. W konsekwencji Sąd zaaprobował odmowę przyznania zasiłku macierzyńskiego przez organ rentowy, uzasadnioną brakiem tytułu do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w całości i zawierająca wniosek o jego zmianę przez przyznanie zasiłku macierzyńskiego z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, ewentualnie uchylenie i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze, została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.) i stwierdzenie, że ubezpieczonej nie przysługuje zasiłek macierzyński z tytułu dobrowolnego ubezpieczenia w sytuacji, gdy doszło do zbiegu ubezpieczeń chorobowych dobrowolnego i obowiązkowego oraz naruszenia art. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskutek bezpodstawnego uznania, że z ubezpieczenia chorobowego dobrowolnego mogą korzystać wyłącznie te osoby, które nie podlegają temu ubezpieczeniu obowiązkowo.

Skarżąca podniosła, że skoro wystąpiła z wnioskiem o objęcie ubezpieczeniem dobrowolnym oraz opłaciła składkę za okres poprzedzający nabycie prawa do zasiłku, to została objęta ubezpieczeniem dobrowolnym, a wobec spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa nabyła prawo do zasiłku macierzyńskiego z tego ubezpieczenia. Skarżąca powołała się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale z dnia 23 maja 2006 r., III UZP 2/06, że przebywanie na urlopach wychowawczych lub pobieranie zasiłku macierzyńskiego albo zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego jest samodzielnym tytułem ubezpieczeniowym, obok posiadania statusu pracownika lub statusu osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, i powstaje w związku z osiąganiem przychodów „zasiłkowych”, pełniących rolę swoistego substytutu wynagrodzenia. Przepis art. 9 ust. 1 ustawy systemowej przesądza, że osoby będące między innymi pracownikami, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów, są obejmowane ubezpieczeniem tylko z tytułu stosunku pracy (zasada pierwszeństwa ubezpieczenia pracowniczego). Osoby te mogą być, na swój wniosek, objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z innych tytułów. W ocenie skarżącej pogląd ten uzasadnia jej uprawnienie - jako osoby prowadzącej działalność gospodarczą - do objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, mimo pozostawania w stosunku pracy i ubezpieczenia obowiązkowego z tego tytułu. Ostatecznie skarżąca wskazała na skuteczne objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym dobrowolnym, wynikające z dokumentacji organu ubezpieczeń społecznych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje

Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym zostały jasno określone w przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przy czym najistotniejsze jest wyodrębnienie w niej czterech oddzielnych rodzajów ubezpieczeń: ryzyka emerytalnego, rentowych, chorobowego i wypadkowego. Zostały one odrębnie uregulowane, odpowiednio w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Te odrębne regulacje dotyczą różnych chronionych ryzyk, które podlegają ochronie na podstawie odrębnej składki ubezpieczeniowej, gromadzonej w odrębnych funduszach wydzielonych w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W związku z tym, stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pracownicy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, a stosunek pracy - jak stanowi art. 9 ust. 1 ustawy - jest wyłącznym tytułem ich ubezpieczenia w ramach tego ryzyka, nawet gdy spełniają jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów. Jest jeden wyjątek odnoszący się do ubezpieczonych pracowników przebywających na urlopach macierzyńskim lub wychowawczym, którzy - jakkolwiek pozostają pracownikami - to nie świadcząc pracy na rzecz pracodawcy, nie zachowują prawa do wynagrodzenia, w związku z czym upada obowiązek ponoszenie kosztów składek ubezpieczenia emerytalnego i rentowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1998 r., II UKN 329/98, OSNAPiUS 2000 nr 1, poz. 39). Ubezpieczenie emerytalne i rentowe powstaje wówczas z innego tytułu, przewidzianego w art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy. W tym ubezpieczeniu składka odprowadzana jest z innego tytułu niż zatrudnienie i finansuje ją budżet państwa za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 16 ust. 8 ustawy systemowej).

Ten odrębny tytuł ubezpieczenia obowiązkowego w czasie przebywania na urlopie wychowawczym, pobierania zasiłku macierzyńskiego lub zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego bez utraty statusu pracownika stanowi alternatywę wobec ustalonego prawa do emerytury lub renty, a także innych tytułów rodzących obowiązek ubezpieczeń społecznych (art. 9 ust. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). W związku z tym prowadzenie działalności gospodarczej, powodujące obowiązek ubezpieczenia (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), wyklucza ubezpieczenie na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 19 ustawy. Oznacza to, że osoba przebywająca na urlopie macierzyńskim lub wychowawczym, która jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą, podlega obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego i rentowych tylko z tytułu prowadzenia takiej działalności. Ta teza stanowiła przedmiot uchwały z dnia 23 maja 2006 r., więc należało zauważyć, że zarówno Sąd pierwszej instancji, jak i skarżąca nietrafnie ekstrapolowały wyrażony w niej pogląd na ubezpieczenie chorobowe, gdyż zbieg obowiązku ubezpieczenia (art. 9 ust. 1 ustawy) dotyczy tylko ubezpieczenia emerytalnego i rentowych i zachodzi wówczas, gdy jedna osoba wykonuje kilka rodzajów działalności, z którymi wiąże się obowiązek ubezpieczenia społecznego. Tego też tylko ubezpieczenia dotyczy przewidziana w art. 9 ust.1 zdanie drugie możliwość dobrowolnego, na wniosek, objęcia ubezpieczeniem również z innych tytułów (z zastrzeżeniem art. 9 ust. 1a). Całkowicie odmienne zasady rządzą ubezpieczeniem chorobowym. Regulujący je art. 11 w ust. 1 stanowi o obowiązku podlegania temu ubezpieczeniu osób wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 12 (a więc poza pracownikami również członków spółdzielni oraz osób odbywających zastępczą służbę wojskową), a w ust. 2 przewiduje możliwość dobrowolnego przystąpienia do niego przez osoby objęte obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi wymienionym w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4, 5, 8 i 10 (wykonującym pracę nakładczą, pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, prowadzącym pozarolniczą działalność gospodarczą, bezrobotnym oraz duchownym). Tylko pobieżne odczytanie tego przepisu może prowadzić do wniosku, że pracownicy prowadzący działalność gospodarczą, objęci w związku z przebywaniem na urlopach ma macierzyńskim lub wychowawczym obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia tej działalności, mogliby - korzystając z regulacji art. 11 ust. 2 - dobrowolnie przystąpić do ubezpieczenia chorobowego. Możliwość taka jest wykluczona, gdyż osoby te pozostają pracownikami, którzy, jak stanowią art. 11 ust. 1 w związku z art. 13 pkt 1 ustawy, podlegają ubezpieczeniu chorobowemu obowiązkowo od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku.

Urlopy macierzyński i wychowawczy są instytucjami prawa pracy, które mają znaczenie dla realizacji stosunku pracy, czyli dla wykonywania przez jego podmioty wzajemnych praw i obowiązków składających się na treść tego stosunku prawnego. Urlopy macierzyński (art. 180 k.p.) i wychowawczy (art. 186 k.p.) są obligatoryjnymi dla pracodawcy okresami zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy, za czas których pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia, jednak przerwy w świadczeniu pracy z tytułu urodzenia dziecka i sprawowania nad nim osobistej opieki nie są przerwami w wykonywaniu pracy powodującymi utratę statusu pracownika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2005 r., II UK 128/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 233). Fakt ten ma dla ubezpieczenia chorobowego znaczenie zasadnicze, co potwierdza wykluczanie się kręgów podmiotów ubezpieczenia wymienionych odpowiednio w art. 11 ust. 1 i 2, wyrażając zasadę, że osoby wymienione w ust. 1 dobrowolnemu ubezpieczeniu nie podlegają.

Objęcie ubezpieczeniem chorobowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy nie zostaje na gruncie ubezpieczenia chorobowego uchylone przez fakt objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej; pracowniczy tytuł ubezpieczenia chorobowego pozostaje. Nie została też przewidziana możliwość dobrowolnego przystąpienia przez pracowników do ubezpieczenia chorobowego, dopuszczalna z mocy art. 9 ust. 1 zdanie drugie ustawy w ubezpieczeniu emerytalnym i rentowych. W ubezpieczeniu chorobowym, finansowanym w całości przez samych ubezpieczonych, nie obowiązuje także znane ubezpieczeniu wypadkowemu wyłączenie z ubezpieczenia osób przebywających na urlopach wychowawczych lub pobierających zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 12 ust. 2 ustawy). Zasiłek chorobowy przysługuje za okresy niezdolności do pracy przypadające w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego; nie przysługuje za okresy niezdolności do pracy przypadającej w czasie urlopu wychowawczego (argument a contrario z art. 12 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa).

Innymi słowy, podleganie obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu zatrudnienia wyklucza dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego z tytułu równoczesnego wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1, art. 13 i art. 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych). W tych okolicznościach żadnego znaczenia prawnego nie miało oświadczenie woli skarżącej o dobrowolnym przystąpieniu do ubezpieczenia chorobowego z dodatkowego tytułu ubezpieczenia (prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej), jak też opłacenie składki na takie ubezpieczenie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991 nr 7-8, poz. 172 i z dnia 23 września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 627), a skoro tak, to nie mogła ona nabyć prawa do zasiłku macierzyńskiego z tego dodatkowego ubezpieczenia, mimo spełnienia się ryzyka przewidzianego w art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.).