descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 19 maja 2009 r.

Sygn. akt II UK 362/08

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski, Sędziowie SN: Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu wyrokiem z dnia 14 marca 2007 r. oddalił odwołanie Krystyny P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w T. z dnia 23 marca 2006 r. wstrzymującej wypłatę emerytury od dnia 1 lipca 2006 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że Krystyna P. (urodzona 25 lipca 1948 r.), posiadająca obywatelstwo polskie, mieszka od 19 sierpnia 1990 r. w G. na terenie Niemiec, pracując jednocześnie w Polsce do 31 sierpnia 2002 r. W dniu 24 czerwca 2002 r. złożyła wniosek o wcześniejszą emeryturę, którą na podstawie ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela przyznano jej od 1 września 2002 r. (decyzją z dnia 24 lipca 2002 r.). Wysokość emerytury ustalono z uwzględnieniem 365 miesięcy składkowych i 62 miesięcy nieskładkowych na kwotę 1.303,59 zł. Pismem z dnia 5 czerwca 2006 r. ZUS Oddział w O. Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych wskazał na konieczność wstrzymania wypłaty świadczenia, albowiem w sprawie znajduje zastosowanie polsko - niemiecka umowa z 9 października 1975 r., wobec czego polskie okresy ubezpieczenia przebyte przez wnioskodawczynię do 31 grudnia 1990 r. podlegają uwzględnieniu przez niemiecką instytucję ubezpieczeniową. Wypłata polskiego świadczenia, jedynie za okresy przebyte po 1 stycznia 1991 r., należy zaś do ZUS Oddział w O. Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją wstrzymano wypłatę emerytury od 1 lipca 2006 r., informując ubezpieczoną pismem z dnia 26 czerwca 2006 r., iż należne jej świadczenie będzie wypłacał ZUS Oddziału w O. Decyzją z dnia 17 sierpnia 2006 r. ZUS Oddział w O. przyznał wnioskodawczyni od 1 lipca 2006 r. emeryturę w wysokości zaliczkowej, ustalając ją na kwotę najniższą, tj. 597,46 zł i podejmując wypłatę według proporcji okresów składkowych i nieskładkowych przebytych po 31 grudnia 1990 r. do łącznej ilości okresów składkowych i nieskładkowych, tj. w kwocie 225,06 zł.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy przyjął, że stanowisko organu rentowego było prawidłowe, ponieważ wnioskodawczyni w dacie ustalania uprawnień do emerytury zamieszkiwała na terenie Niemiec, a zatem jej wniosek winien być rozpatrzony z uwzględnieniem postanowień umowy między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym z 8 grudnia 1990 r. oraz umowy między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym z 9 października 1975 r. Ta ostatnio przywołana umowa przewidywała w art. 4 ust. 1 i ust. 2, że renty z zaopatrzenia emerytalnego przyznaje, według obowiązujących ją przepisów, instytucja ubezpieczeniowa Państwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka. Instytucja ta uwzględnia według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim Państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego Państwa. Z kolei w art. 5 umowy z 8 grudnia 1990 r. postanowiono, że świadczenia pieniężne z tytułu inwalidztwa, starości oraz na rzecz pozostałych przy życiu krewnych, jak również renty i jednorazowe świadczenia pieniężne z tytułu wypadku przy pracy (choroby zawodowej) zapewnia się także, gdy uprawniony zwykle przebywa na terytorium drugiej Umawiającej się Strony i jest obywatelem jednej z Umawiających się Stron. W art. 18 tej umowy wskazano natomiast sposoby ustalania wysokości świadczenia, stanowiąc, że jeżeli spełnione są warunki do nabycia prawa do świadczenia, właściwa instytucja zapewnia rentę, której wysokość co do zasady odpowiada proporcji okresu ubezpieczenia na terytorium tej umawiającej się strony w stosunku do całego uwzględnionego okresu ubezpieczenia. Umowę tę, zgodnie z art. 27, stosuje się w zakresie zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego do wszystkich uprawnień z tytułu okresów ubezpieczenia i wypadków przy pracy (chorób zawodowych), które zostały przebyte lub powstały po 31 grudnia 1990 r. na terytorium jednej ze stron. W ocenie Sądu pierwszej instancji, ZUS Oddział w T., przyznając wnioskodawczyni prawo do emerytury, pominął postanowienia wskazanych umów międzynarodowych, wobec czego zaskarżoną decyzją zasadnie wstrzymał wypłatę tego świadczenia celem ustalenia jego prawidłowej wysokości przez ZUS Oddział w O. Z art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika bowiem, że prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. oddalił apelację Krystyny P. od wyroku Sądu Okręgowego, wskazując, że w myśl art. 115 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, osobom zamieszkałym w państwie, z którym łączy Polskę umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, decyzje w sprawie świadczeń wydają i świadczenia te wypłacają jednostki organizacyjne ZUS wyznaczone przez Prezesa ZUS. W odniesieniu do osób posiadających wyłącznie polskie okresy ubezpieczenia, zamieszkałych w Niemczech, a także łączone okresy ubezpieczenia polskie i zagraniczne, w tym ostatnio przebyte w Niemczech, wyznaczony został Oddział ZUS w O., a zatem prawidłowo uznano, iż instytucją właściwą do wypłacania wnioskodawczyni świadczenia emerytalnego jest ta właśnie jednostka organizacyjna ZUS. Z tej przyczyny zasadne i prawidłowe było wstrzymanie wypłaty emerytury przez ZUS Oddział w T. i podjęcie tej wypłaty przez ZUS Oddział w O. Według Sądu odwoławczego, wysokość świadczenia, które wypłaca ubezpieczonej ZUS Oddział w O., pozostaje poza zakresem niniejszej sprawy, wobec czego jedynie „na marginesie” przytoczył niektóre z postanowień umów międzynarodowych łączących Polskę z Niemcami.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyła wnioskodawczyni, która skarżąc wyrok w całości zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2, art. 39 oraz art. 136 i 137 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską i art. 6 Traktatu z dnia 7 lutego 1992 r. o Unii Europejskiej, art. 18 ust. 1 umowy z dnia 8 grudnia 1990 r. o zabezpieczeniu społecznym zawartej między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec, art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, art. 86 i art. 88 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, art. 2a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także przepisów prawa procesowego w postaci art. 233 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c.

Opierając skargę na takich podstawach, ubezpieczona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Decyzja organu rentowego, od której odwołanie rozpoznawano w niniejszej sprawie, jak słusznie zauważył Sąd drugiej instancji, wydana została w przedmiocie wstrzymania wypłaty emerytury przyznanej wnioskodawczyni decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w T. z 24 lipca 2002 r. Zasady wypłaty świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych określa ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływana dalej jako „ustawa emerytalna”, art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy). W art. 134 ust. 1 ustawy emerytalnej wymienione są wszystkie okoliczności, których zaistnienie prowadzi do wstrzymania wypłaty emerytury. Z przepisów tych nie wynika możliwość wstrzymania wypłaty świadczenia emerytalnego z tej przyczyny, że przyznał je i wypłaca inny Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niż właściwy po myśli art. 115 ustawy emerytalnej. Wbrew stanowisku Sądu odwoławczego z tej tylko przyczyny nie można uznać zaskarżonej decyzji za prawidłową.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy podstawowe znaczenie ma zatem stwierdzenie, czy istotnie ujawniona w postępowaniu przed organem rentowym okoliczność zamieszkiwania skarżącej na terenie Niemiec od 19 sierpnia 1990 r. ma wpływ na wysokość emerytury, którą wypłaca jej Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie bowiem z art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość.

Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że wnioskodawczyni wszystkie okresy ubezpieczenia przebyła w Polsce. Umowa między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym sporządzona w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (Dz.U. Nr 108, poz. 468 ze zm.) nie zawiera żadnego postanowienia, na podstawie którego można byłoby stwierdzić, że w takiej sytuacji obowiązek wypłaty świadczenia emerytalnego nabytego według przepisów polskiego prawa obciąża w jakiejkolwiek części niemieckie instytucje ubezpieczeniowe tylko z tego powodu, iż uprawniony zamieszkuje na terenie Niemiec. Z art. 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 tej umowy wynika, iż dotyczy ona wyłącznie tych ubezpieczonych, którzy prawo do świadczeń emerytalnych nabywają przy uwzględnieniu okresów ubezpieczenia przebytych tak w Polsce, jak i w Niemczech (art. 17 ust. 1) i tylko wtedy właściwe instytucje ubezpieczeniowe każdego z państw zapewniają świadczenie, którego wysokość odpowiada proporcji okresu ubezpieczenia na terytorium każdego z nich w stosunku do całego uwzględnionego okresu ubezpieczenia (art. 18 ust. 1). Do żadnego innego wniosku nie może doprowadzić powołanie się na przepisy przejściowe, a w szczególności art. 27 ust. 1 zdanie pierwsze umowy, zgodnie z którym stosuje się ją w zakresie zaopatrzenia emerytalnego i wypadkowego do wszystkich uprawnień z tytułu okresów ubezpieczenia i wypadków przy pracy, które zostały przebyte lub powstały po 31 grudnia 1990 r. na terytorium jednej z Umawiających się Stron. Z przepisu tego nie wynika bowiem, że okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce do 31 grudnia 1990 r. przez osobę, która w tym czasie mieszkała w Niemczech, mają być traktowane jak okresy ubezpieczenia w tym kraju przy ustalaniu uprawnień do świadczenia emerytalnego w roku 2002. Znaczenie tej normy zawartej w przepisach przejściowych nie może być bowiem odkodowane bez uwzględnienia charakteru poprzednio wiążącej oba państwa umowy z dnia 9 października 1975 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym (Dz.U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101 ze zm.), która była oparta na zasadzie terytorialności nieprzewidującej wzajemnego transferu świadczeń. Jej regulacje uwzględniały zatem zmianę miejsca zamieszkania ubezpieczonego do drugiego kraju, w którym mógł nie mieć w ogóle żadnego okresu ubezpieczenia, przewidując, iż renty z zaopatrzenia emerytalnego lub wypadkowego przyznaje tylko instytucja ubezpieczeniowa państwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka, przy ustalaniu świadczenia uwzględniając według obowiązujących ją przepisów okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nimi zrównane w drugim państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego państwa (art. 4 ust. 2 umowy). Nie budzi zatem wątpliwości, że okresy ubezpieczenia przebyte przez skarżącą w Polsce do 31 grudnia 1990 r. mogłyby być potraktowane jak przebyte w Niemczech tylko wówczas, gdyby warunki uprawniające ją do emerytury spełniła przed dniem 1 stycznia 1991 r. Do zdarzeń powstałych później umowa z 9 października 1975 r. nie może mieć zastosowania, co zresztą wyraźnie wynika z art. 27 ust. 2 umowy z 8 grudnia 1990 r., według którego nie narusza ona roszczeń i uprawnień nabytych do dnia 1 stycznia 1991 r. w jednej z Umawiających się Stron na podstawie umowy z 9 października 1975 r. między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, tak długo, jak te osoby, także po dniu 31 grudnia 1990 r. będą mieszkać na terytorium tej Umawiającej się Strony. Wnioskodawczyni nabyła uprawnienia emerytalne dopiero 1 września 2002 r., wobec czego nie ma żadnych podstaw, ażeby stosować w tym przypadku postanowienia umowy z dnia 9 października 1975 r. Jak wskazano wyżej, umowa z 8 grudnia 1990 r. nie obejmuje zaś swym zakresem kwestii dotyczących wypłacania osobie zamieszkałej na terenie Niemiec emerytury nabytej z uwzględnieniem wyłącznie polskich okresów ubezpieczenia, wobec czego świadczenie należne wnioskodawczyni powinno być wypłacane na podstawie przepisów prawa polskiego, które nie przewidują możliwości wypłacania przez ZUS nabytej w roku 2002 emerytury tylko w części, tj. w wysokości proporcjonalnej do okresu zatrudnienia w kraju po 31 grudnia 1990 r. z tej przyczyny, że przed tą datą uprawniony zamieszkał na terenie Niemiec.

Warto zwrócić też uwagę, że takie stanowisko w pełni odpowiada normom prawa wspólnotowego. Kwestię stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się po Wspólnocie reguluje rozporządzenie Rady z dnia 14 czerwca 1971 r. (Dz.U. UE.L 1971 Nr 149, poz. 2), zgodnie z którym pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego (art. 13 (9) ust. 2 lit. a), a świadczenia pieniężne z tytułu starości uzyskane na podstawie ustawodawstwa jednego Państwa członkowskiego nie ulegają zmniejszeniu, zmianie, zawieszeniu, zniesieniu, ani przepadkowi z tego tylko powodu, że uprawniony zamieszkuje terytorium innego Państwa Członkowskiego niż to, w którym znajduje się instytucja zobowiązana do wypłaty świadczeń (art. 10 ust.1).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za uzasadnioną, wobec czego z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.