descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 4 października 2006 r.

Sygn. akt II UK 36/06

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata Gudowska, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z.G. (organ rentowy) decyzją z dnia 26 października 2001 r. stwierdził, że Jacek M. (wnioskodawca) od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 3 grudnia 2003 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji. Sąd ustalił między innymi, że wnioskodawca z dniem 19 maja 1997 r. rozpoczął działalność gospodarczą, jednocześnie pozostając w tym czasie funkcjonariuszem Państwowej Straży Pożarnej; z tytułu działalności gospodarczej nie opłacał składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i rentowe. Sąd stwierdził, że przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) pogorszyły sytuację prawną osób pozostających w stosunku służby i jednocześnie prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą w ten sposób, że w poprzednim stanie prawnym osoby te korzystały ze zwolnień z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, a od 1 stycznia 1999 r. utraciły te przywileje. Z dniem 30 grudnia 1999 r. ustawodawca wprowadził korzystne zmiany polegające na tym, że osoby w analogicznej jak wnioskodawca sytuacji nie mają już obowiązku opłacania składek emerytalnych i rentowych, natomiast mogą być dobrowolnie obejmowane ubezpieczeniem społecznym. Przepis art. 9 ust. 8 ustawy nie budzi wątpliwości, jednakże zgodnie z zasadą niedziałania prawa wstecz, nie można go stosować do sytuacji wnioskodawcy sprzed wejścia normy w życie. Z tego powodu wnioskodawca był objęty w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 30 grudnia 1999 r. obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 22 września 2005 r. [...] zmienił zaskarżony apelacją wnioskodawcy powyższy wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że stwierdził, iż wnioskodawca w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 29 grudnia 1999 r. nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. W ocenie Sądu jest bezsporne, że żołnierzom zawodowym, jak i funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej, którzy w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie pozostawali w służbie ustawodawca dał prawo do dobrowolnego (na wniosek) objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z innych tytułów, w tym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Wnioskodawca, który podjął służbę przed 1 stycznia 1999 r. podlegał odrębnym przepisom w zakresie ubezpieczenia emerytalnego i rentowego i zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który utracił moc z dniem 1 stycznia 1999 r., jako osoba objęta odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określonemu tą ustawą w okresie jej obowiązywania. Nowelizacja art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez dodanie ustępu 8 spowodowała, że osoby pozostające w stosunku służby przed 1 stycznia 1999 r. i spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom z innych tytułów, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie na swój wniosek. Przepis ten zrównał zatem sytuację żołnierzy i funkcjonariuszy będących w służbie przed 1 stycznia 1999 r. z tymi, którzy służbę podjęli po tej dacie. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawca podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej od 1 stycznia do 29 grudnia 1999 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi potwierdzenie rzeczywistej woli i intencji ustawodawcy, który w przepisie art. 2a określił, że ustawa stoi na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych i dotyczy to także warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych. Ustawodawca postanowił również, że ubezpieczony, który uważa, że nie zastosowano wobec niego zasady równego traktowania ma prawo dochodzić roszczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego przed sądem (art. 2a ust. 3). Racjonalność ustawodawcy zmierzała do równego traktowania funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r. i po tym dniu. Przyjęcie, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że zasada dobrowolności ubezpieczenia z innych tytułów nie byłaby stosowana wobec funkcjonariuszy, którzy podjęli służbę przed 1 stycznia 1999 r., pozostawałaby w rażącej sprzeczności z treścią zasady demokratycznego państwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP.

Sąd stwierdził, iż w prawie ubezpieczeń społecznych obowiązuje zasada ekwiwalentności, co oznacza, że ubezpieczony w zamian za opłacone składki ma prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Opłacenie przez wnioskodawcę składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej nie wiązałoby się z żadnymi korzyściami finansowymi w świetle przepisów ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, którym podlega jako funkcjonariusz Państwowej Straży Pożarnej. Odmienne traktowanie funkcjonariuszy w zależności od daty podjęcia przez nich służby narusza zasadę równości, sprawiedliwości i jest niezgodne z Konstytucją RP.

Organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok w całości skargą kasacyjną, w której zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 9 ust. 8 tej ustawy w brzmieniu wprowadzonym ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez przyjęcie na podstawie art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 2 Konstytucji RP, że powód pozostający w stanie służby w dniu 1 stycznia 1999 r. i prowadzący jednocześnie działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, a stwierdzenie decyzją istnienia obowiązków tego ubezpieczenia rażąco narusza zasadę demokratycznego państwa prawa oraz zasadę ekwiwalentności składek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisów art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które w spornym okresie, tj. od 1 stycznia 1999 r. do 30 grudnia 1999 r., miały odpowiednio następujące brzmienie: „obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem ust. 3 oraz art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są (...) funkcjonariuszami Państwowej Straży Pożarnej” i „obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają osoby wymienione w ust. 1 pkt 13-18, które nie pozostawały w służbie w dniu wejścia w życie ustawy.” Z powyższych przepisów wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że wnioskodawca, który w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. w dniu 1 stycznia 1999 r. (art. 127 ustawy) pozostawał w służbie w Państwowej Straży Pożarnej, nie podlegał w tym okresie obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym określonym w ustawie, lecz odrębnym przepisom w zakresie zaopatrzenia emerytalnego.

Skutkiem nieobjęcia systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, było to, że nie podlegali oni obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z żadnego tytułu ubezpieczenia unormowanego tą ustawą, w tym również z tytułu równoczesnego prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy). Jak trafnie stwierdził Sąd drugiej instancji wnioskodawca -zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), który utracił moc z dniem 1 stycznia 1999 r. - jako osoba objęta odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego nie podlegał ubezpieczeniu określonemu tą ustawą w okresie jej obowiązywania.

Przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, tj. do dnia 30 grudnia 1999

r. funkcjonariusze państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu 1 stycznia 1999 r. i jednocześnie prowadzili pozarolniczą działalność gospodarczą, nie podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia tej działalności.

Nie jest trafny zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 9 ust. 8 ustawy, dodanego przez art. 1 pkt 5 lit. d ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), który stanowił, że: „osoby pozostające w stosunku służby, które podjęły służbę przed dniem 1 stycznia 1999 r., spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, obejmowane są tymi ubezpieczeniami dobrowolnie na swój wniosek.”; przepis ten wszedł w życie w dniu 30 grudnia 1999 r. (art. 16 ustawy zmieniającej). Przepis art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych umożliwił - od dnia 30 grudnia 1999 r. - osobom pozostającym w stosunku służby przed dniem 1 stycznia 1999 r., w tym funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej objętym systemem zaopatrzenia emerytalno-rentowego funkcjonariuszy, a nieobjętym powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego, którzy jednocześnie spełniali warunki podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowego z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, objęcie tymi ubezpieczeniami wyłącznie dobrowolnie na swój wniosek. Nie było to zatem odebranie „nabytych uprawnień” do podlegania jednemu tytułowi ze zbiegających się podstaw podlegania zaopatrzeniu emerytalno-rentowemu funkcjonariuszy oraz ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, ale dodanie uprawnienia do skorzystania z dobrowolnego tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu przez tych funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, którzy w ogóle nie zostali objęci systemem powszechnego ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r. II UK 247/04, OSNP 2005 nr 22, poz. 362).

Powyższe prowadzi do konkluzji, że funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy pozostawali w służbie w dniu wejścia w życie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie podlegali w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.