Treść orzeczenia
Sygn. akt II CSK 859/14
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
Dnia 9 grudnia 2015 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Anna Owczarek
SSN Katarzyna Tyczka-Rote
w sprawie z powództwa K. S. przeciwko J. G. i E. G. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 grudnia 2015 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 marca 2014 r., uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
K. S. wniósł o zasądzenie solidarnie od J. i E. małżonków G. kwoty 1277730,10 zł z ustawowymi odsetkami. Twierdził, że dochodzi od pozwanych należności z tytułu ustnej umowy pożyczki, przez nich zaciągniętej w dniu 9 września 2002 r., powołując się przy tym na istnienie początku dowodu na piśmie oraz dowodu z tzw. źródeł osobowych.
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 20 września 2013 r. oddalił żądanie powoda, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 13 marca 2014 r. jego apelację. U podłoża tego rozstrzygnięcia legło stanowisko, że powód nie udowodnił swego roszczenia, gdyż dowód z tzw. źródeł osobowych nie jest dopuszczalny dla stwierdzenia faktu pożyczki (art. 74 § 2 k.c. w zw. z art. 246 k.p.c.), a deklaracja wystawcy weksli in blanco oraz wystawione weksle in blanco nie stanowią początku dowodu na piśmie.
Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta na obu podstawach z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 246 k.p.c. w zw. z art.
74 i 720 § 2 k.c., a także art. 720 § 1 k.c. i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Skarżący zarzucił naruszenie art. 74 k.c. przez błędne uznanie, że deklaracja wystawcy weksli in blanco i weksle in blanco nie stanowią początku dowodu na piśmie ustnej umowy pożyczki, zawartej przez pozwanych w dniu 9 września 2002 r., a w konsekwencji, iż nie zachodziły przesłanki z art. 74 § 2 k.c. umożliwiające przeprowadzenie dowodów także z tzw. źródeł osobowych na okoliczność zawarcia przez strony tej umowy.
Sformułowanie zawarte w art. 74 § 2 k.c. nawiązuje do znanej kodeksowi postępowania cywilnego z 1932 r. (powstałemu z połączenia rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. i z dnia 27 października 1932 r., ogłoszonemu jako tekst jednolity w Dz. U. z 1932 r. Nr. 112, poz. 934) instytucji początku dowodu na piśmie (por. art. XIX § 3 i 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 29 listopada 1930 r. przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego, Dz. U. Nr. 83, poz. 652). Porównanie jednak treści art. 74 § 2 k.c. z dawnym art. XIX § 3 i 4 p.w.k.p.c. wskazuje na istnienie daleko idących różnic, zmierzających do złagodzenia ograniczeń dowodowych. Tendencja ta jest widoczna przede wszystkim w tym, że zrezygnowano z określenia jakichkolwiek wymogów co do pisma, mającego stanowić początek dowodu (poprzednio musiał to być akt pisemny, pochodzący od osoby, przeciwko której miał być skierowany dowód albo od przedstawiciela tej osoby). W ten sposób obecnie "początkiem dowodu na piśmie", czyli według sformułowania kodeksu cywilnego środkiem uprawdopodobnienia czynności prawnej, jest każde pismo, niezależnie od pochodzenia, z którego będzie wynikało prawdopodobieństwo dokonania czynności (podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 maja 1979 r., III CRN 287/78, OSNCP 1980, nr 1, poz. 9). Punkt ciężkości w ocenie aktu pisemnego jako "początku dowodu na piśmie" przesunął się zatem z wymagań co do jego pochodzenia na jego zdolność uprawdopodobnienia faktu dokonania spornej czynności prawnej (por. wyrok Sąd Najwyższego z dnia 8 maja 2001 r., IV CKN 290/00, OSNC 2002, nr 1, poz. 9).
Sąd Apelacyjny uznał, że wskazane przez powoda dowody z deklaracji weksli in blanco oraz wystawionych weksli in blanco nie spełniają kryteriów z art. 74 § 2 in fine k.c., tj., pisma uprawdopodobniającego fakt zawarcia ustnej umowy pożyczki w dniu 9 września 2002 r., gdyż zostały złożone dla wykazania zawarcia tego dnia pisemnej umowy pożyczki w sprawie I C …/07 Sądu Okręgowego w K., I ACa …/09 Sądu Apelacyjnego, rozpoznanej na skutek skargi kasacyjnej pozwanych przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 11 marca 2011 r., II CSK 311/10. Wychodząc z tych założeń Sąd Apelacyjny pominął istotne twierdzenia skarżącego, że w ramach dokonywanych kolejno między stronami czynności, przedmiotem których było przekazanie pozwanym w ramach pożyczki kwoty 700000 zł, strony czyniły najpierw uzgodnienia ustne, następnie sporządziły pisemną umowę pożyczki, ocenioną w sprawie wszczętej pod sygnaturą I C …/07, a następnie dokument w postaci deklaracji wekslowej i weksli in blanco. Rację bowiem ma skarżący, że powoływanie się pierwotnie przez niego, w poprzednio toczącym się postępowaniu na to, iż na skutek tak określonych czynności doszło do zawarcia pisemnej umowy pożyczki, która okazała się nieważna, nie może wykluczać nawiązania w ramach tych samych czynności, innego ważnego stosunku zobowiązaniowego, mianowicie ustnej umowy pożyczki. Deklaracja wekslowa, w zależności od jej treści, której Sąd Apelacyjny nie ustalił, może zaś stanowić pismo, o którym mowa w art. 74 § 2 in fine k.c., uprawdopodobniające zawarcie takiej umowy. Podobnie weksle in blanco.
Skoro Sąd Apelacyjny rozstrzygając w sprawie wyszedł z odmiennych założeń, zaskarżony wyrok nie mógł się ostać.
Na koniec, niepodobna pominąć, co zauważył Sąd Najwyższy w sprawie II CSK 311/10, że dokonane przez Sąd Apelacyjny (w tamtej sprawie) ustalenia faktyczne co do ustnej umowy pożyczki nie dawały najmniejszych nawet podstaw do ich subsumcji pod art. 720 § 1 k.c. w zakresie odnoszącym się do pozwanej. Jeżeli nie ustalono, że pozwana była obecna w dniu 9 września 2002 r. w S., gdzie miało dojść do zawarcia tej umowy, ani że jej mąż został umocowany do zawarcia tej umowy także w jej imieniu, to uznanie pozwanej przez Sąd Apelacyjny za stronę rozpatrywanej umowy nastąpiło z niewątpliwym naruszeniem art. 720 § 1 k.c. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.