Treść orzeczenia
Sygn. akt I UK 336/10
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
Dnia 24 marca 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło
SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania J. O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o podleganie ubezpieczeniu społecznemu, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 marca 2011 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 maja 2010 r., oddala skargę.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20 października 2009 r. oddalił odwołanie J. O. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 maja 2006 r., stwierdzającej, iż wnioskodawca podlega ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 września 2004 r. Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca od dnia 1 maja 2001 r. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą, przy czym zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego z powyższego tytułu dokonał w dniu 1 października 2004 r. W okresach: od dnia 15 sierpnia 1996 r. do dnia 3 września 1996 r. oraz od dnia 5 lutego 1999 r. do dnia 30 września 2004 r. wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników jako osoba spełniająca warunki z art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r., Nr 7, poz. 25 ze zm.). Równocześnie od dnia 8 maja 2000 r. do dnia 30 kwietnia 2002 r. był zatrudniony w firmie J. S. na podstawie umowy o pracę z podstawą wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne mniejszą niż najniższe wynagrodzenie. Mając powyższe na uwadze, decyzją Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 2 czerwca 2005 r. został wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników od dnia 1 lipca 2001 r.. Wywiedzione od powyższej decyzji odwołanie wnioskodawcy zostało oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 4 grudnia 2006 r. (sygn. akt. U …/05). W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy przyjął, że zawarcie umowy o pracę w okresie od 8 maja 2000 r. do dnia 30 kwietnia 2002 r. powodowało wyłączenie wnioskodawcy z ubezpieczenia rolniczego od dnia 1 lipca 2001 r., któremu to ubezpieczeniu przy równoczesnym prowadzeniu działalności gospodarczej wnioskodawca podlegał w oparciu o art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Okoliczność, iż z tytułu przedmiotowego zatrudnienia wnioskodawca osiągał wynagrodzenie niższe od najniższego tj. 190 zł. uzasadniała zaś zastosowanie dyspozycji art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a zatem objęcie wnioskodawcy obowiązkiem ubezpieczenia z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1 lipca 2001 r.
Na skutek apelacji ubezpieczonego Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19 maja 2010 r. oddalił apelację, stwierdzając, że związany był ustaleniami faktycznymi prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 grudnia 2006 r., stwierdzającego prawidłowość decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wyłączającej wnioskodawcę z ubezpieczenia społecznego rolników z dniem 1 lipca 2001 r. W świetle ustaleń, wnioskodawca podlegając praktycznie od 1996 r. ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, w dniu 8 maja 2000 r. został zatrudniony w firmie J. S. na podstawie umowy o pracę w wymiarze 1/4 etatu na stanowisku kierowcy zaopatrzeniowca. Pozostawanie w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy przez cały okres jego trwania, tj. od dnia 8 maja 2000 r. do dnia 30 kwietnia 2002 r. pociągało za sobą obowiązek podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu na mocy przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 6 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13, obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są pracownikami. W tym też okresie wnioskodawca nie miał możliwości dokonania wyboru pomiędzy ubezpieczeniem społecznym rolników a ubezpieczeniem społecznym pracowników, albowiem ubezpieczenia regulowane ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych wyprzedzają ubezpieczenia rolnicze, co potwierdza wprost zwłaszcza dyspozycja art. 7 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednocześnie bezsporne było, że będąc pracownikiem (a tym samym podlegając innemu ubezpieczeniu społecznemu), z dniem 1 maja 2001 r. wnioskodawca rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej, co jednoznacznie wykluczało możliwość skorzystania przez niego z ubezpieczenia społecznego rolników, stanowiąc przy tym podstawę do wyłączenia go z tego ubezpieczenia przez Prezesa KRUS od dnia 1 lipca 2001
r. (art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) wobec stwierdzenia ustania tego ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podleganie temu ubezpieczeniu (art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 października 2009 r.). Stosownie zaś do treści art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1 i 13 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu, a obowiązek ten datuje się od dnia rozpoczęcia wykonywania tej działalności do dnia zaprzestania jej wykonywania. W konsekwencji powyższego stanu rzeczy oczywiste było, iż wobec równoczesnego spełnienia przez wnioskodawcę w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. warunków do objęcia go obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5) i z tytułu pozostawania w stosunku pracy (art. 6 ust. 1 pkt 1), w ramach którego osiągał wynagrodzenie niższe od najniższego, na gruncie niniejszej sprawy zaistniały podstawy prawne uzasadniające zastosowanie art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W myśl tego przepisu, ubezpieczeni wymienieni w ust. 1 (osoby, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 10, 18a, 20 i 21, spełniające jednocześnie warunki do objęcia ich obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z innych tytułów), których podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe między innymi z tytułu stosunku pracy jest niższa od określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a, podlegają również obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów. Art. 18 ust. 4 pkt 5a ustawy stwierdza zaś odpowiednio, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalonego na podstawie odrębnych przepisów z zastrzeżeniem ust. 9 i 10. W tej sytuacji nie tylko w okresie od 1 maja 2002 r. do 30 września 2004 r. (okres prowadzenia działalności gospodarczej po ustaniu stosunku pracy), ale również w okresie równoczesnego pozostawania w stosunku pracy oraz prowadzenia działalności gospodarczej, tj. w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. wnioskodawca podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
Powyższe orzeczenie Sądu Apelacyjnego ubezpieczony zaskarżył w całości skargą kasacyjną, podnosząc w niej zarzut naruszenia art. 245 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez odmowę dania mocy dowodowej w sprawie porozumieniu zawartego pomiędzy Jerzym S. prowadzącym działalność gospodarczą PPHU „D." oraz skarżącym, prowadzącym działalność gospodarczą „E". W uzasadnieniu wskazał, że od dnia 1 maja 2001 r. na rzecz firmy J. S. świadczył usługi akwizytorskie na podstawie umowy o świadczenie usług, które zostały potwierdzone wystawianiem faktur VAT firmie J. S. nr /.../ za wyżej wskazane usługi. W ocenie ubezpieczonego powyższe fakty świadczą o tym, że w ramach prowadzonej działalności gospodarczej dla firmy J. S. świadczył on w okresie od 1 maja 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. wyłącznie usługi akwizytorskie, nie pracując w tym okresie czasu w ramach stosunku pracy. Zatem umowa o pracę trwała jedynie od 8 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2001 r., a potem była to umowa o świadczenie usług akwizytorskich od 1 maja 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. Ponadto w skardze kasacyjnej ubezpieczony powołał również naruszenie art. 5a ust. 1 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. 1998 r. Nr 7 poz. 25 ze zm.) poprzez jego niezastosowanie jako podstawy prawnej uwzględnienia odwołania skarżącego. W uzasadnieniu powyższego zarzutu wskazał, że jedyną i wyłączną przyczyną wyłączenia skarżącego z ubezpieczenia u pozwanego był fakt, że ten od dnia 1 maja 2001 r. zarejestrował prowadzenie działalności gospodarczej jako firmy ,,E.", zarazem w tym czasie tj. od 30 kwietnia 2001 r. do 30 kwietnia 2002 r. pozostawał w stosunku pracy z firmą „D." J. S. Zgodnie zaś z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach społecznych rolników osoba ubezpieczona w pełnym zakresie z mocy ustawy jako rolnik nieprzerwanie co najmniej 1 rok, może podjąć pozarolniczą działalność gospodarcza, ale pod warunkiem, że nie będzie pracownikiem i nie pozostanie w stosunku służbowym. Tak więc w sprawie jest bezspornym, że okres czasu od 1 maja 2001 r. kiedy to skarżący podjął działalność gospodarczą do 30 kwietnia 2002 r., kiedy to ustała umowa zawarta miedzy skarżącym, a firmą J. S., skarżący nie wykonywał pracy na podstawie stosunku pracy, tylko na podstawie umowy cywilnoprawnej świadczył usługi akwizytorskie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Zarzut naruszenia art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach społecznych rolników w niniejszej sprawie - gdzie przedmiotem postępowania sądowego była decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 maja 2006 r. stwierdzająca, iż wnioskodawca podlega ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 września 2004 r. - nie ma jakiegokolwiek związku z wyżej wskazanym rozstrzygnięciem organu rentowego, skoro organ ten w powołanej decyzji nie rozstrzygał o podleganiu ubezpieczonego ubezpieczeniom społecznym z tytułu świadczenia pracy na podstawie umowy o pracę. Kwestia ta była przedmiotem postępowania sądowego zainicjowanego odwołaniem od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 2 czerwca 2006 r. stwierdzającej ustanie ubezpieczenia społecznego rolników od 1 lipca 2001 r., które zakończyło się prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 4 grudnia 2006 roku sygn. akt. U …/05. oddalającym odwołanie. W tym właśnie postępowaniu Sąd rozstrzygnął, iż zawarcie umowy o pracę przez ubezpieczonego w dniu 8 maja 2000 r. skutkowało ustaniem ubezpieczenia społecznego rolników od 1 lipca 2001
r. poprzez naruszenie warunku z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach społecznych rolników. Zgodnie z powołanym przepisem osoba ubezpieczona w pełnym zakresie z mocy ustawy jako rolnik nieprzerwanie co najmniej 1 rok, może podjąć pozarolniczą działalność gospodarczą, ale pod warunkiem, że nie będzie pracownikiem i nie pozostanie w stosunku służbowym. Sporny charakter stosunków prawnych łączących ubezpieczonego z J. S. prowadzącym działalność gospodarczą PPHU „D." - który w ocenie Sądu Okręgowego dokonanej prawomocnym wyrokiem z dnia 4 grudnia 2006 r. ukształtowany został na podstawie umowy o pracę w okresie od 8 maja 2000 r. do dnia 30 kwietnia 2002 r., z kolei w ocenie ubezpieczonego na podstawie umowy o pracę w okresie od 8 maja 2000 r. do 30 kwietnia 2001 r., a w pozostałym okresie do 30 kwietnia 2002 r. na podstawie umowy cywilnoprawnej wykonywanej na podstawie wpisu do działalności gospodarczej - nie stanowi uzasadnienia dla wykazywania naruszenia przepisów postępowania w ramach drugiej podstawy skargi kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), bowiem nie ma istotnego wpływu na wynik niniejszej sprawy. Sporna kwestia nie miała wpływu na stwierdzenie przez organ rentowy (ZUS) obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 września 2004 r. Istotna była okoliczność, iż z tytułu zatrudnienia na podstawie stosunku pracy w wymiarze 1/4 etatu na stanowisku kierowcy zaopatrzeniowca ubezpieczony osiągał wynagrodzenie 190 zł. Organ rentowy z uwagi na to, że podstawa wymiaru składek z tytułu zgłoszenia J. O. do ubezpieczenia pracowniczego była niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia - tj. 760 w 2001-2002 r. - stwierdził, że podlegał on także, z mocy art. 9 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. Na mocy powołanego przepisu w sytuacji, gdy pracownik uzyskuje przychody z innych tytułów, a kwota przychodów ze stosunku pracy jest niższa od kwoty minimalnego wynagrodzenia ustalonego na podstawie art. 4 ust. 1 w związku z art. 2 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, ubezpieczony podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z innych tytułów (w stanie prawnym obowiązującym w latach 2001-2002 kwota najniższego wynagrodzenie za pracę ustalana była na podstawie art. 774 pkt 1 k.p., według zasadach określonych w § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998r. w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników - Dz.U. Nr 16, poz. 74 ze zm.). W niniejszej sprawie przychód stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu stosunku pracy wynosił kwotę niższą niż najniższe wynagrodzenie ustalone zgodnie z art. pkt 1 k.p., według zasad określonych w § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 stycznia 1998r. w sprawie najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników (Dz.U. Nr 16, poz. 74 ze zm.). W tym stanie rzeczy, mając na uwadze, że najniższe wynagrodzenie za pracę w spornym okresie wynosiło – 760 zł. ubezpieczony w myśl art. 9 ust. 1a ustawy systemowej z mocy ustawy od dnia 30 grudnia 1999 r. podlegał również ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W tym miejscu wskazać należy, że nawet gdyby uznać stanowisko ubezpieczonego dotyczące ustania obowiązywania umowy o pracę w dniu 30 kwietnia 2001 r. zamiast, jak to ustalił Sąd w dniu 30 kwietnia 2002 r., to i tak pozostały sporny okres z powodu niezaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej przez ubezpieczonego w myśl art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz ostatecznej decyzji stwierdzającej ustanie ubezpieczenia rolniczego od dnia 1 lipca 2001 r. powodowałby, iż podlegałby on obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzanej działalności gospodarczej.
Mając powyższe na uwadze zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego odpowiada prawu i na mocy art. 39814 k.p.c. skargę kasacyjną ubezpieczonego należało oddalić.