descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I UK 311/13

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 21 stycznia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 września 2011 r. Sąd Okręgowy w Ł. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 23 sierpnia 2010 r. i przyznał B. M. dalsze prawo do pobieranej od dnia 1 marca 1994 r. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 31 grudnia 2011 r. Ustalenie utrzymywania się niezdolności do pracy Sąd pierwszej instancji oparł na dowodzie z opinii biegłych lekarzy neurologa, kardiologa oraz urologa, opartych na rozpoznaniu przebytego w 1993 r. udaru krwotocznego z objawami niedowładu lewej kończyny górnej oraz padaczki z napadami uogólnionymi. Sąd ocenił, że ubezpieczona nie jest niezdolna do wykonywania prac niewymagających pełnej sprawności fizycznej oraz prac biurowych, lecz do cięższej pracy fizycznej oraz pracy na wysokości, przy maszynach w ruchu ciągłym, przy środkach żrących i parzących oraz nie może kierować pojazdami mechanicznymi. Może wykonywać prace lekkie, niewymagające pełnej sprawności ruchowej albo w charakterze pracownika umysłowego bez kwalifikacji.

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację organu rentowego i wyrokiem z dnia 7 grudnia 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok, oddalając odwołanie. Za trafny uznał zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. przez wydanie wyroku na podstawie nieprzekonującej i nierzetelnej opinii biegłego neurologa i niedopuszczenie wnioskowanego przez organ rentowy dowodu z opinii innego biegłego tej specjalności. Po uzyskaniu ustnej opinii uzupełniającej biegłego z zakresu neurologii, który wskazał, że główną przyczyną niepełnosprawności ubezpieczonej nie jest padaczka, lecz niedowład lewej ręki, i jednocześnie stwierdził, że nie oceniał dokładnie jej funkcji, biorąc pod uwagę dotychczasowe stanowisko tego biegłego, Sąd Apelacyjny uwzględnił wniosek apelacyjny i dopuścił dowód z opinii innego biegłego neurologa oraz z urzędu dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu ortopedii na sporną w sprawie okoliczność częściowej niezdolności ubezpieczonej do pracy.

Na podstawie uzyskanych dowodów, z pominięciem pisemnej i uzupełniającej ustnej opinii biegłego neurologa w całości, dokonał odmiennych niż Sąd pierwszej instancji ustaleń. Stwierdził, że ubezpieczona jest zdolna do pracy zarobkowej zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji, uwzględniając brak wyuczonego zawodu, ukończenie liceum ogólnokształcącego oraz dotychczasowe doświadczenie zawodowe w pracy sprzedawcy i pracownika biurowego. Na podstawie uzyskanych w postępowaniu apelacyjnym opinii biegłych stwierdził, że ubezpieczona przystosowała się i zaadaptowała do niepełnosprawności ręki, której niedowład nie upośledza czynności tego narządu w stopniu dającym podstawę do orzekania o niezdolności do pracy zarobkowej zgodnie z kwalifikacjami (art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Skarga kasacyjna ubezpieczonej, obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w całości, zawierała wniosek o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Została oparta na podstawie obrazy przepisów postępowania „przez nieuwzględnienie dyrektywy wynikającej z art. 162 k.p.c. i rozpoznanie zarzutu apelacji dotyczącego naruszenia art. 233 k.p.c. pomimo sprekludowania tego zarzutu, w tym przeprowadzenia postępowania dowodowego przekraczającego inicjatywę dowodową organu rentowego w kierunku potwierdzenia zarzutu apelacji, z naruszeniem zasady kontradyktoryjności procesu oraz zasady równego traktowania jego stron”. Skarżąca podkreśliła, że Sąd drugiej instancji dopuścił dowody z opinii biegłych zarówno na wniosek strony skarżącej, jak i z urzędu, prowadząc postępowanie w kierunku uzasadnienia zarzutu apelacji naruszenia art. 233 k.p.c., a jednocześnie oddalił wniosek dowodowy pełnomocnika ubezpieczonej, mimo że nie wszystkie okoliczności zostały rozstrzygnięte. Wskazała również na naruszenie prawa materialnego – art. 12 ust. 1 i art. 13 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie, że nie jest częściowo niezdolna do wykonywania pracy.

Sąd Najwyższy zważył co następuje

Uchybienie przez Sąd pierwszej instancji przepisom postępowania, polegające na wydaniu postanowienia, które może być zmienione lub uchylone stosownie do okoliczności, może być skutecznie zarzucane w dalszym toku postępowania, a więc także w postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia oraz w postępowaniu apelacyjnym i kasacyjnym, tylko wówczas, gdy strona zwróciła na nie uwagę sądu w toku posiedzenia, a w razie nieobecności - na najbliższym posiedzeniu, chyba że niezgłoszenie zastrzeżenia nastąpiło bez jej winy albo chodzi o przepisy prawa procesowego, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu (art. 162 k.p.c.; por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/05, OSNC 2006 nr 9, poz. 144 i powołane tam orzecznictwo oraz uchwałę z dnia 27 czerwca 2008 r., OSNC 2009 nr 7-8, poz. 103). Jeżeli przyjmuje się, że jednym z celów tej regulacji jest zapobieganie nielojalności procesowej i niedopuszczenie do celowego tolerowania przez strony uchybień procesowych sądu, z zamiarem późniejszego wykorzystania ich w środkach odwoławczych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2006 r., II CSK 229/06, niepubl. i z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 234/09, niepubl.), to należy przyjąć, że możliwość, a właściwie konieczność zgłoszenia zastrzeżeń do czynności sądu w trybie przewidzianym w art. 162 k.p.c. obejmuje również postanowienia o odmowie przeprowadzenia dowodu, którymi - zgodnie z art. 240 § 1 k.p.c., sąd nie jest związany i stosownie do okoliczności może je uchylić lub zmienić (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2010 r., II PK 127/09, Monitor Prawa Pracy 2011 nr 1, s. 33).

Zaskarżenie wyroku w całości oznaczało, że sąd drugiej instancji, jako sąd merytoryczny powinien ponownie rozpoznać sprawę w granicach apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), bez pozostawiania poza oceną okoliczności faktycznych stanowiących przesłanki zastosowania normy prawa materialnego, będącej podstawą wniosku. Spełniając ten postulat, obowiązany był dokonać ustaleń faktycznych spójnych z przepisami prawa materialnego; mógł ich dokonywać na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), jak też mógł uwzględnić nowe fakty oraz przeprowadzić także te dowody, które strona mogła powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 381 k.p.c.; por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2000 r., I PKN 28/00, OSNAPiUS 2002 nr 7, poz. 161). Dokonując własnych ustaleń i dopuszczając dowody z urzędu (art. 232 in fine k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.), Sąd drugiej instancji nie był ograniczony – dotyczącym stron – zakazem wynikającym z niezwrócenia uwagi sądu na uchybienia przepisom postępowania (art. 162 k.p.c.; por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r., II PK 215/11, OSNP 2013 nr 9-10, poz. 106 i z dnia 2 lipca 2009 r., I UK 37/09, Lex nr 529678). W skardze kasacyjnej nie postawiono zarzutu opierającego się na naruszeniu art. 232 k.p.c. (skarżąca odwołała się do tego przepisu tylko we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania), natomiast ujęty w podstawie skargi zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. był niedopuszczalny (art. 3833 § 3 k.p.c.).

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.), zasądzając na rzecz pełnomocnika skarżącej z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wynagrodzenie według norm przepisanych (§ 19 w związku z § 12 ust. 2 i 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 461).