descriptionTreść orzeczenia

Sygn. akt I UK 208/14

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Dnia 11 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Maciej Pacuda

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 listopada 2013 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 10 października 2012 r. oraz poprzedzającą go decyzję pozwanego organu rentowego z 8 czerwca 2012 r. w ten sposób, że podjął od 22 maja 2012 r. wypłatę emerytury pobieranej przez wnioskodawczynię U. K. na podstawie decyzji z 30 czerwca 1994 r., wstrzymując wypłatę emerytury przyznanej na podstawie art. 24 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (ustawy emerytalnej). Ustalił, że Prezes ZUS w drodze wyjątku przyznał wnioskodawczyni w 1994 r. prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie rozporządzenia z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki w wysokości najniższej. Pozwany organ rentowy decyzją z 8 czerwca 2012 r. przyznał wnioskodawczyni emeryturę powszechną od 22 maja 2012 r. w kwocie 571,38 zł (wnioskodawczyni posiada 10 lat, 3 miesiące i 6 dni okresów składkowych oraz 30 miesięcy okresów nieskładkowych) na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej, informując jednocześnie, że ustały przesłanki do pobierania świadczenia (emerytury) przyznanego w drodze wyjątku. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawczyni, stwierdzając, że nie może nadal pobierać wyjątkowej emerytury, po nabyciu prawa do emerytury na zasadach ogólnych, gdyż z tą chwilą ustała przesłanka dalszego pobierania emerytury przyznanej w 1994 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację wnioskodawczyni. Przyjął, że w jej sytuacji zastosowanie mają przepisy art. 180 ust. 1 pkt 1 oraz art. 195 pkt 5 ustawy emerytalnej, czyli zachowuje prawo do emerytury przyznane przed wejściem w życie ustawy emerytalnej. Oceny tej nie zmienia przyznanie wnioskodawczyni emerytury zwykłej w 2012 r. na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej. Pozwany nie wskazał podstawy wstrzymania wypłaty emerytury wcześniejszej dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Natomiast przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stanowił podstawy przyznania wcześniejszej emerytury i nie jest podstawą do wstrzymania jej wypłaty. Przesłanki przyznania świadczenia wymieniało rozporządzenie z 15 maja 1989 r. i nie należały do nich przesłanki, które są aktualnie zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. W sytuacji gdy wcześniejsza emerytura jest korzystniejsza od emerytury z art. 24, to na podstawie art. 95 ust. 1 ustawy emerytalnej wypłacie podlega świadczenie wyższe.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie art. 83 ust. 1 w związku z art. 95 ust. 1 ustawy emerytalnej polegające na przyjęciu, że wnioskodawczyni po przyznaniu prawa do emerytury na podstawie art. 24 ustawy emerytalnej nadal zachowała prawo do emerytury przyznanej w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 30 czerwca 1994 r Wnioskodawczyni wniosła o oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Skarga kasacyjna jest zasadna.

Ustawa zasadnicza nie zastrzega niezmienności systemu zabezpieczenia emerytalnego (socjalnego) na niekorzyść świadczeniobiorców (ubezpieczonych). System emerytalny może ulegać zmianom lub modyfikacjom (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 maja 2014 r., K 43/12, dotyczący przepisów ustawy z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw - wydłużającej i zrównującej wiek emerytalny).

Skarga pozwanego również wywołuje kwestie zasadnicze. Sprawa dotyczy indywidulanego świadczenia przyznanego wnioskodawczyni w drodze wyjątku, co wcale nie oznacza oderwania tego prawa od regulacji powszechnej. Prezes ZUS i pozwany organ rentowy działają tylko na podstawie i w granicach prawa. Powołane przez Sąd Apelacyjny art. 180 ust. 1 pkt 1 oraz art. 195 pkt 5 ustawy emerytalnej potwierdzają jedynie zachowanie prawa uprzednio nabytego po wejściu w życie tej ustawy. Nie jest to jednak regulacja, które gwarantuje nieutracalność świadczenia przyznanego w drodze wyjątku. Nie jest to przedmiotem tych przepisów. Już tylko temporalnie są bezprzedmiotowe w odniesieniu do tych ubezpieczonych, którzy świadczenie w drodze wyjątku nabyli po wejściu w życie ustawy emerytalnej, czy po 1 stycznia 1999 r.

Regulacja z art. 83 ust. 1 obecnej ustawy nie różni się zasadniczo od poprzedniej z art. 65 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (zep). Zachodzi więc ciągłość tych samych rozwiązań. Przesłanką negatywną przyznania świadczenia w drodze wyjątku było i jest to, czy ubezpieczony (poprzednio pracownik) „spełnia warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty”.

Na pytanie czy emerytura powszechna, którą uzyskała ubezpieczona, powoduje ustanie prawa do uprzednio przyznanej jej emerytury w drodze wyjątku, odpowiedź musi być pozytywna. W przeciwnym razie zachodziłaby nierówność między ubezpieczonymi będącymi w sytuacji takiej jak ubezpieczona i tymi ubezpieczonymi, którzy potencjalnie występowaliby o świadczenie w drodze wyjątku już po spełnieniu warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Ochrona wynikająca z prawa nie powinna różnicować niezasadnie sytuacji ubezpieczonych. W podanym przykładzie nie ma wątpliwości, że ta druga grupa ubezpieczonych nigdy nie otrzyma świadczenia w drodze wyjątku. Nie powinno być więc tak, że pierwsza grupa będzie w lepszej sytuacji przez zachowanie prawa do świadczenia uzyskanego w drodze wyjątku i do korzystania z świadczenia korzystniejszego, pozostającego w zbiegu z drugim (powszechnym) świadczeniem.

Prowadzi to do stwierdzenia, przyjmowanego w podobnych sprawach, że w przypadku uzyskania prawa do emerytury powszechnej, emerytura uprzednio przyznana w drodze wyjątku ustaje na podstawie 101 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej.

Przepis art. 83 ustawy emerytalnej (tak samo jak poprzedni art. 65 ustawy o zep) jest zatem przepisem prawa materialnego.

Nie była zasadną argumentacja, że art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie stanowił podstawy przyznania wnioskodawczyni emerytury w drodze wyjątku, gdyż podstawę tę stanowiło rozporządzenie z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi opieki. Rzecz w tym, że gdyby ubezpieczona spełniała warunki do tej emerytury, to nie korzystałaby z dobrodziejstwa prawa do emerytury w drodze wyjątku, czyli przyznanego na podstawie wówczas obowiązującego art. 65 ustawy o zep (obecnie art. 83 ustawy emerytalnej).

Regulacje prawa ubezpieczeń społecznych mają charakter zamknięty, co wynika z braku w nim norm opartych na klauzulach generalnych (zasad współżycia społecznego) i z drugiej strony wobec ścisłego reżimu, dotyczącego przyznania świadczenia w drodze wyjątku, z wyraźnie restrykcyjnym określeniem warunków wyjątkowego świadczenia. Wykluczają uzyskanie takiego świadczenia, gdy ubezpieczony spełnia warunki wymagane w ustawie do uzyskania emerytury lub renty. Zamknięta regulacja (norma) nie pozwala zatem na stosowanie innych (pozaustawowych) przesłanek, czyli także ważenia sytuacji materialnej i dochodowej ubezpieczonego. Przeciwnego stanowiska w tej sprawie, czyli zachowania ubezpieczonej prawa do emerytury wyjątkowej nie uzasadnia więc to, że jest osobą o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

W aspekcie procesowym nie ma podstaw, aby wpierw Prezes ZUS musiał wydać odrębną decyzję o ustaniu prawa do świadczenia wyjątkowego, gdyż wywoływałoby to odrębne postepowania odwoławcze administracyjne i sądowe, przy czym to pierwsze byłoby zbędne, skoro z prawa materialnego (art. 83 ust. 1 i art. 101 pkt 1 ustawy emerytalnej) wynika, że dalsze prawo do świadczenia w drodze wyjątku ustaje. Taką wykładnię i stosowanie prawa wcześniej przyjęto w innych orzeczeniach (por. wyroki: Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2012 r., III UK 36/11; Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 kwietnia 2001 r., II SA 45/01, z 4 lipca 2001 r., II SA 388/01; Sąd Apelacyjnego w Krakowie z 6 marca 2013 r., III AUa 1237/12).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39816 k.p.c.).

Na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpiono od obciążenia wnioskodawczyni kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej.