descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 27 września 1994 r.

Sygn. akt I PRN 36/94

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel,

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 października 1992 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu zasądził od pozwanego Skarbu Państwa-Sądu Wojewódzkiego w S. na rzecz powoda Leszka M. kwotę 25.274.508 zł z odsetkami ustawowymi tytułem wyrównania wynagrodzenia za okres od dnia 1 stycznia 1989 r. do

dnia 30 kwietnia 1992 r.

Sąd ten ustalił, że powód w spornym okresie był sędzią Sądu Wojewódzkiego w S. Zdaniem Sądu I instancji roszczenie powoda jest uzasadnione, gdyż strona pozwana wypłacała mu wynagrodzenie w wysokości niższej niż wynikająca z art. 71 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r., Nr 23, poz. 138 ze zm.), uchwały Nr 20 Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1989 r. w sprawie wynagradzania sędziów sądów powszechnych, notariuszy oraz asesorów i aplikantów sądowych i notarialnych (M.P. Nr 5, poz. 49) oraz rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 września 1990 r. w sprawie wynagrodzeń sędziów sądów powszechnych oraz asesorów i aplikantów sądowych (Dz. U. Nr 66, poz. 392). W spornym okresie do ustalenia wynagrodzenia powoda przyjmowano bowiem podstawę niższą, niż przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej, ogłaszane przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Monitorze Polskim.

Sąd I instancji podkreślił, że powyższe przepisy dotyczące zasad wynagradzania sędziów nie zostały zmienione przez przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396) oraz ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83), gdyż te przepisy służą kształtowaniu środków na wynagrodzenia pracowników w sferze budżetowej i są adresowane do rządu, jako organu wykonawczego.

Poza tym, jeśli chodzi o art. 4 ustawy z dnia 28 września 1991 r., to przepis ten został uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 29 stycznia 1992 r. za niezgodny z przepisami Konstytucji. Omawiana ustawa weszła w życie z dniem ogłoszenia, tj. z dniem 4 października 1991 r. a powód przed tą datą już nabył prawo do wynagrodzenia w oparciu o obowiązujące przepisy, a zatem przepis art. 4 tej ustawy narusza zasadę lex retro non agit.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu, wyrokiem z dnia 25 listopada 1993 r. [...] oddalił rewizję pozwanego.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu I instancji, iż wynagrodzenie powoda powinno być zgodne z art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych przewidującym systematyczną waloryzację wynagrodzeń sędziowskich przez przyjęcie za podstawę do ustalenia ich wysokości bieżącego przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie jest możliwe wsteczne odbieranie pracownikowi przysługujących mu uprawnień do wynagrodzenia.

Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości zarzucając mu rażące naruszenie prawa, a w szczególności art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396) i art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83) i wnosząc o uchylenie tego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu I instancji w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 10.841.986 zł wraz z odsetkami i oddalenie powództwa w tym zakresie lub o uchylenie tych wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu.

Zdaniem rewidującego w sprawie znajdują zastosowanie wyżej wymienione przepisy, przewidujące okresowe ustalanie wynagrodzeń sędziów w oparciu o niższą podstawę, niż wynikałoby to z art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych.

Sprzeczność między przepisami różnych ustaw w przypadku, gdy późniejsze nie uchylają w sposób wyraźny wcześniejszych, podlega usunięciu przy zastosowaniu reguły lex posterior derogat legi priori. Wynika stąd, że przepisy tych ustaw jako późniejsze, uchylają w okresie ich obowiązywania art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Nie jest trafny pogląd, że wyżej wskazane przepisy są adresowane do rządu, gdyż pozostaje on w sprzeczności z jednoznaczną ich treścią. Podniesiono także w rewizji nadzwyczajnej, że uznanie przez Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 29 stycznia 1992 r., [...], przepisu art. 4 ust. 1 ustawy o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. za sprzeczny z Konstytucją nie oznacza utraty przez ten przepis mocy obowiązującej, gdyż Sejm, mimo uznania tego orzeczenia za zasadne, nie dokonał zmiany lub uchylenia tego przepisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Na podstawie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4 poz. 24 ze zm.) oraz art. 71 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (cytowanej według jednolitego tekstu Dz. U. z 1990 r. Nr 23, poz. 138 ze zm.) w okresie od dnia 1 stycznia 1989 r. do dnia 31 grudnia 1990 r. wynagrodzenia sędziów podlegały kwartalnym waloryzacjom stosownie do wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej, obejmującego także wypłaty z zysku (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 1991 r., sygn. akt I PZP 34/91 - nie publikowana).

W 1991 r. ustawa z dnia 28 września 1991 r. o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 396) zawiesiła waloryzację stanowiąc w art. 4 ust. 1, że w tym roku dla ustalania wynagrodzeń sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych i prokuratorów stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w pierwszym kwartale 1991 r. Przepis ten został uznany przez Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 29 stycznia 1992 r., [...] (OTK 1992 cz. I poz. 8) za sprzeczny z Konstytucją w zakresie odnoszącym się do czasu przed dniem jego wejścia w życie (to jest przed dniem 4 października 1991 r.) oraz w zakresie odnoszącym się do czasu po jego wejściu w życie z powodu nie ustanowienia odpowiedniego vacatio legis. Sejm uznał to orzeczenie za zasadne, jednakże nie uchylił ani nie zmienił tego przepisu w trybie określonym w art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 109, poz. 470). Orzecznictwo sądowe przyjęło więc, że omawiany przepis zachował moc obowiązującą (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1993 r. I PZP 3/93 - nie publikowana, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1994 r., I PRN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4 poz. 61, wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29 grudnia 1992 r., OSA 1993 nr 6 poz. 23).

Podzielając poglądy wyrażone w powyższych orzeczeniach należy zatem stwierdzić, że wysokość należnego powodowi wynagrodzenia w całym 1991 r. powinna być ustalona na podstawie przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej w I kwartale tego roku z tą jednakże różnicą wynikającą ze zmiany art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych wprowadzonej przez art. 1 ustawy z dnia 16 października 1991 r. o zmianie ustaw - Prawo o ustroju sądów powszechnych, o Sądzie Najwyższym, o prokuraturze, o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (Dz. U. Nr 100, poz. 443), że poczynając od dnia 6 listopada 1991 r. z podstawy obliczania wynagrodzeń sędziów wyłączono wypłaty z zysku. Wynika stąd, iż od tego dnia wynagrodzenie powoda uległo stosownemu obniżeniu (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1993 r. I PZP 12/93, nie publikowana).

W 1992 r. wysokość wynagrodzenia powoda była różnie ukształtowana od dnia 1 stycznia do dnia 9 marca, oraz od dnia 10 marca do dnia 30 kwietnia.

Według art. 16 pkt 2 ustawy z dnia 25 stycznia 1992 r. o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 83) do czasu uchwalenia ustawy budżetowej na 1992 r. do ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych i prokuratorów stosuje się przeciętne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w pierwszym kwartale 1991 r. Orzeczeniem z dnia 30 listopada 1993 r., [...] (OTK 1993 r cz. II poz. 41) Trybunał Konstytucyjny uznał ten przepis za sprzeczny z Konstytucją w zakresie odnoszącym się do czasu przed jego wejściem w życie. W obwieszczeniu z dnia 15 czerwca 1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 338) Prezes Trybunału ogłosił utratę mocy obowiązującej omawianego przepisu w zakresie odnoszącym się do czasu przed jego ogłoszeniem w Dzienniku Ustaw.

Obejmuje to okres od dnia 1 stycznia 1992 r. do dnia 9 marca 1992 r., gdyż ustawa o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r. została ogłoszona w Dzienniku Ustaw Nr 21 z dnia 10 marca 1992 r. Oznacza to, że we wskazanym wyżej okresie powód nabył prawo do wynagrodzenia w wysokości wynikającej z art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Wynagrodzenie to powinno być ustalone na podstawie przeciętnego wynagrodzenia w sferze produkcji materialnej w gospodarce narodowej bez wypłat z zysku w I kwartale 1992 r. (tak uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 lutego 1993 r., sygn. W 4/92 - Dz. U. Nr 17, poz. 81, OTK 1993 cz. I, poz. 15). W okresie od dnia 10 marca 1992 r. do dnia 30 kwietnia 1992 r. powód nabył prawo do wynagrodzenia określonego w art. 16 pkt 2 ustawy o zasadach gospodarki finansowej państwa w 1992 r.

Z przeprowadzonych rozważań wynika, że w odniesieniu do okresów, w których ustawy szczególne określały podstawę obliczania wynagrodzenia sędziów odmiennie, niż art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych, zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu I instancji są sprzeczne z prawem, z wyjątkiem okresu od dnia 1 stycznia 1992 r. do dnia 9 marca 1992 r.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd I instancji określi wysokość należnego wynagrodzenia powoda - po odliczeniu kwot już wypłaconych - na podstawie wyżej wskazanych ustaw szczególnych z wyjątkiem całego 1991 r. oraz okresu od dnia 1 stycznia 1992 r. do dnia 9 marca 1992 r. Wprawdzie wynagrodzenia sędziów za 1991

r. powinny być ustalone w wysokości wynikającej z art. 4 ust. 1 ustawy o wynagrodzeniach w sferze budżetowej w 1991 r., to jednakże pominięcie tego przepisu przez Sądy orzekające w niniejszej sprawie i zasądzenie na rzecz powoda wynagrodzenia za ten okres z zastosowaniem kwartalnej waloryzacji wynikającej z art. 71 Prawa o ustroju sądów powszechnych nie stanowi rażącego naruszenia prawa (art. 417 § 1 k.p.c.). Z reguły nie stanowi bowiem rażącego naruszenia prawa niezastosowanie przez sąd powszechny przepisu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za sprzeczny z Konstytucją, zwłaszcza wtedy, gdy Sejm uznał orzeczenie Trybunału za zasadne, jeżeli skutki wywołane przez zaskarżony wyrok są możliwe do zaakceptowania z punktu widzenia zasad praworządności.

Zaskarżony wyrok został uchylony w całości tylko z tego względu, że w wyroku Sądu I instancji nie było szczegółowych wyliczeń dotyczących wynagrodzeń za poszczególne okresy pracy powoda i dlatego brak było warunków do określenia wobec jakiej kwoty - obejmującej wynagrodzenia za 1991 r. i za okres od dnia 1 stycznia 1992

r. do dnia 9 marca 1992 r., pochodne od tych wynagrodzeń i odsetki - rewizja nadzwyczajna nie jest uzasadniona (art. 422 § 2 k.p.c.).