descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 11 września 2001 r.

Sygn. akt I PKN 633/00

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Barbara Wagner.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 19 maja 2000 r. zmienił zaskarżony przez powódkę Halinę W. wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Białej Podlaskiej z dnia 22 grudnia 1999 r. w ten sposób, że przywrócił ją do pracy na poprzednich warunkach w pozwanej Szkole Podstawowej, którą nadto zobowiązał do udzielenia powódce urlopu dla poratowania zdrowia w terminie określonym w zaświadczeniu [...] Komisji Lekarskiej Zespołu Opieki Zdrowotnej w R.P. z dnia 1 lipca 1999 r. W sprawie tej ustalono, że powódka ukończyła studia wyższe na kierunku fizyki i w dniu 1 września 1982 r. podjęła pracę w pozwanej Szkole. Od 1 maja 1986 r. powódka ma status nauczyciela mianowanego. W roku szkolnym 1998/99 powódka pracowała w wymiarze 18 godzin tygodniowo, nauczając 6 godzin fizyki, 2 godzin muzyki i wiedzy o społeczeństwie oraz przez 9 godzin tygodniowo prowadziła bibliotekę szkolną. W związku z reformą szkolnictwa utworzono w B. gimnazjum, a w pozwanej Szkole przeprowadzono szereg zmian organizacyjnych. W projekcie planu Szkoły na ten rok przewidziano powierzenie powódce nauczania dwóch przedmiotów: 5 godzin matematyki i 4 godzin fizyki, natomiast w ogóle nie przewidziano dla niej godzin prowadzenia biblioteki szkolnej z uwagi na to, że biblioteka miała funkcjonować przy utworzonym gimnazjum. W związku z tymi zmianami dyrektor pozwanej Szkoły pismem z dnia 19 maja 1999 r. zaproponował powódce dalsze zatrudnienie w wymiarze ½ etatu lub rozwiązanie stosunku pracy na wniosek nauczyciela. Powódka nie oświadczyła się co do tych propozycji, zwracając się w dniu 4 maja 1999 r. z wnioskiem o wydanie zaświadczenia umożliwiającego podjęcie starań o udzielenie jej urlopu dla poratowania zdrowia. Natomiast pozwana pismem z dnia 28 maja 1999 r. przeniosła powódkę w stan nieczynny. Sąd pierwszej instancji ponadto ustalił, że powódka od 1983 r. jest rencistką z tytułu choroby zawodowej, a od 1 grudnia 1997 r. ma ustalone prawo do emerytury, której wypłata była zawieszona z powodu osiągania przez nią dochodu przekraczającego 120% przeciętnego wynagrodzenia. Ponadto powódka pracuje w Spółdzielni Pracy „O.-L.” w L. zarabiając 325 zł miesięcznie, jednakże w okresie od 5 lipca 1999 r. do 4 lipca 2000 r. korzystała tam z urlopu bezpłatnego. Powódka nie ma nikogo na utrzymaniu, a jej mąż jest współwłaścicielem lecznicy dla zwierząt w R.P. Na podstawie takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że wskutek przeprowadzonych w pozwanej Szkole zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w pozwanej Szkole i brak możliwości dalszego zatrudnienia wszystkich nauczycieli w pełnym wymiarze zajęć powstała konieczność redukcji zatrudnienia. Sąd ten uznał, że wybór powódki do przeniesienia w stan nieczynny był trafny, albowiem pomimo posiadania przez nią jednego z najdłuższych stażów pracy, była ona pracownikiem niedyspozycyjnym, gdyż przebywała na długotrwałych zwolnieniach lekarskich i w sanatorium, a jednocześnie jej sytuacja materialna była bardzo dobra w porównaniu z innymi nauczycielami pozwanej Szkoły. Wobec zasadności przeniesienia powódki w stan nieczynny, bezprzedmiotowe - w ocenie tego Sądu - było rozpatrywanie jej roszczenia o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia, skoro wynikający z art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela obowiązek dyrektora powstał po prawidłowym przeniesieniu jej w stan nieczynny. Stanowiska tego nie podzielił Sąd drugiej instancji, który uznał apelacyjne zarzuty powódki naruszenia art. 20 i 73 Karty Nauczyciela. Sąd ten dodatkowo zwrócił uwagę, że powódka posiada zaświadczenie właściwej komisji lekarskiej z dnia 1 lipca 1999 r., stwierdzające, że powinna powstrzymać się od pracy w okresie od 5 lipca 1999 r. do 4 lipca 2000 r., które złożyła w pozwanej Szkole z wnioskiem o udzielenie jej w tym okresie urlopu dla poratowania zdrowia. O taki urlop powódka zwróciła się po raz pierwszy do dyrektora pozwanej Szkoły w dniu 28 kwietnia 1999 r., a wobec odmowy wydania zaświadczenia koniecznego do podjęcia starań o uzyskanie tego urlopu, jeszcze dwukrotnie w dniach 4 i 17 maja 1999 r. bezskutecznie domagała się wydania tego dokumentu. Pozwana Szkoła wydała jej stosowne zaświadczenie dopiero 1 czerwca 1999 r., a po upływie miesiąca, tj. w dniu 2 lipca 1999 r. powódka złożyła wniosek o udzielenie jej urlopu dla poratowania zdrowia w okresie wynikającym z zaświadczenia właściwej komisji lekarskiej. Jednakże dyrektor pozwanej załatwił jej wniosek negatywnie, powołując się na art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela i nabyte przez nią prawo do emerytury. Na tle tych uzupełniających ustaleń Sąd drugiej instancji uznał, że powódka przed podjęciem decyzji o przeniesieniu jej w stan nieczynny podjęła działania zmierzające do realizacji przysługującego jej ustawowego uprawnienia do skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia, do którego nabycia spełniła wszystkie przesłanki określone w art. 73 ust.1 Karty Nauczyciela. W takich okolicznościach sprawy bezwzględny i kategoryczny obowiązek udzielenia nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia, który stanowi przedmiot pracowniczego roszczenia, miał pierwszeństwo przed możliwością przeniesienia powódki w stan nieczynny. Wcześniejsze nabycie przez powódkę uprawnień emerytalnych nie stanowi przeszkody w staraniach o udzielenie tego urlopu, zwłaszcza że art. 73 ust. 1 zdanie drugie Karty Nauczyciela odnosi się do sytuacji, w której urlopu dla poratowania zdrowia udziela się nauczycielowi, któremu do nabycia prawa do emerytury brakuje mniej niż jeden rok i jest to sytuacja nieadekwatna do stanu faktycznego powódki, która uzyskała uprawnienia emerytalne od 1 grudnia 1997 r. Bezprawna odmowa udzielenia powódce urlopu dla poratowania zdrowia pociągała za sobą uznanie bezprawności przeniesienia jej w stan nieczynny, dlatego Sąd drugiej instancji wyrokował reformatoryjnie.

W kasacji pozwana Szkoła podniosła zarzuty błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania: 1) art. 71 ust. 1 Karty Nauczyciela - przez przyjęcie, że posiadanie przez powódkę uprawnień emerytalnych i pobieranie świadczenia rentowego nie niweczy jej prawa do płatnego urlopu dla poratowania zdrowia, 2) art.20 ust. 1 w związku z art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela - przez przyjęcie, iż starania powódki o udzielnie jej urlopu dla poratowania zdrowia stanowiły przeszkodę w przeniesieniu jej w stan nieczynny, 3) naruszenie art. 8 KP w związku z art. 73 ust. 1 i 91c ust. 1 Karty Nauczyciela - przez przyjęcie, że realizacja zgłaszanych przez powódkę roszczeń była zgodna ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa. Na tych podstawach skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów procesu, ewentualnie wnosiła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji powódki i zasądzenie od niej na rzecz pozwanej Szkoły kosztów procesu. W ocenie skarżącej datą graniczną skutecznego domagania się udzielenia przez nauczyciela urlopu dla poratowania zdrowia jest data nabycia uprawnień emerytalnych, a dyrektor szkoły nie ma obowiązku udzielenia płatnego urlopu dla poratowania zdrowia nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć i pobierającemu równocześnie emeryturę (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1994 r., I PZP 24/94, OSNAPiUS 1994 r. nr 5, poz. 82).Taka sytuacja dotyczy powódki, która ma ustalone uprawnienia emerytalne, jakie są zawieszone z powodu przekraczania granicznej kwoty dochodu z tytułu pobierania renty z tytułu choroby zawodowej i wykonywania dodatkowego zatrudnienia. Ponadto skarżąca oparła się na stanowisku judykatury, które uznaje, że złożenie przez nauczyciela wniosku o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia na podstawie art. 73 Karty Nauczyciela nie stanowi prawnej przeszkody w rozwiązaniu stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela przed terminem wskazanym jako początek urlopu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1995 r., I PRN 83/95, OSNAPiUS 1996 nr 12, poz. 196), co w rozpoznawanej sprawie dawało pozwanej możliwość wcześniejszego przeniesienia powódki w stan nieczynny i „uprzedzenia” chwili wydania powódce zaświadczenia uprawniającego ją do skorzystania z tego urlopu. Ponadto w każdym razie roszczenia powódki stoją w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 8 KP), zważywszy na to, że jest ona osobą dobrze sytuowaną materialnie, z ustalonym prawem do emerytury i dochodami ze stałej renty i dodatkowego zatrudnienia. Powódka wniosła o oddalenie kasacji, podnosząc, że została pozbawiona uprawnień rentowych i kwestionując racjonalność twierdzeń kasacji, iż jej dobra sytuacja osobista, rodzinna i materialna może być postrzegana jako nadużycie prawa do trwałości nauczycielskiego stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Kasacja jest uzasadniona, albowiem możliwa w praktyce - konkurencja roszczenia nauczyciela o udzielenie mu urlopu dla poratowania zdrowia wobec uprawnienia dyrektora szkoły do przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela - nie występuje w sytuacjach, w których nauczyciel ma ustalone prawo do emerytury. Poddając wykładni uregulowanie zawarte w art. 73 ust. 1 tej Karty, które przewiduje dopuszczalność udzielenia nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia nie dłużej niż do końca miesiąca kalendarzowego poprzedzającego miesiąc, w którym nauczyciel przechodzi na emeryturę, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1994 r., I PZP 24/94 (OSNAPiUS 1994 nr 5, poz. 82) przyjął, że okres trwania tego urlopu jest w istocie rzeczy ograniczony datą przejścia na emeryturę, konstatując, iż prawo do urlopu dla poratowania zdrowia zależy od braku stwierdzonych uprawnień emerytalnych nauczyciela. Ograniczenie możliwości skorzystania z urlopu dla poratowania zdrowia lub czasu jego trwania nie jest przy tym związane z rodzajem emerytury, z jakiej może skorzystać nauczyciel, a w szczególności nie zależy od tego, czy nauczyciel nabył prawo do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej w trybie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, czy też nabył uprawnienia emerytalne na zasadach ogólnych po przekroczeniu powszechnego wieku emerytalnego (65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet).

Skoro termin końcowy nauczycielskiego urlopu dla poratowania zdrowia wyznacza data, w której nauczyciel nabywa bądź może skorzystać ze stwierdzonych wcześniej uprawnień emerytalnych, to skład orzekający Sądu Najwyższego potwierdził w przedmiotowej sprawie zasadność kasacyjnego zarzutu dokonania przez Sąd drugiej instancji błędnej wykładni art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, podnosząc równocześnie, że korzystanie z uprawnień rentowych, dodatkowe zarobkowanie poza pozwaną szkołą i możliwość skorzystania ze stwierdzonych w 1993 r. uprawnień emerytalnych przez powódkę, która w pozwanej Szkole przebywała na długotrwałych zwolnieniach lekarskich, stanowiły wystarczające uzasadnienie wyboru powódki do przeniesienia w stan nieczynny w sytuacji potwierdzonych przez Sąd pierwszej instancji okoliczności z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Takie były prawidłowe konstatacje tego Sądu, który w ten sposób w żadnym razie nie oddawał sensu oczywiście bezzasadnego twierdzenia skarżącego z kasacji, że dobra sytuacja materialna powódki stanowiła jakoby nadużycie przez nią prawa do ochrony trwałości jej zatrudnienia kosztem innych nauczycieli o mniej korzystnym statusie materialnym. Ponadto dobra sytuacja materialna powódki oczywiście nie stanowiłaby przeszkody (w rozumieniu art. 8 KP w związku z art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela w opozycji do art. 73 ust. 3 tej Karty) w ubieganiu się przez nią o udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia, gdyby nie miała ona stwierdzonych uprawnień emerytalnych, gdyż sytuacja materialna nie jest warunkiem skorzystania z tego rodzaju urlopu, a jako czynnik spoza sfery stosunku pracy nie może dyskryminować pracownika (art. 113 KP).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał za uzasadniony kasacyjny zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji przepisów prawa materialnego (art. 20 ust. 1 i art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela) i na podstawie art. 39315 KPC wyrokował reformatoryjnie.