descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 21 września 2001 r.

Sygn. akt I PKN 626/00

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 18 maja 2000 r. zmienił zaskarżony przez powodów Adama R., Zbigniewa K., Roberta C., Grzegorza C. i Tadeusza G. wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 31 stycznia 2000 r. w pkt I o tyle, że zasądził od pozwanego Przedsiębiorstwa Budowlano-Montażowego „M.” Spółki z o.o. w Ż. kwoty na rzecz Adama R. 515,28 DM oraz na rzecz Roberta C. 744,40 DM, z 8% odsetkami od dnia 1 grudnia 1995 r., oraz oddalił apelację powodów w pozostałym zakresie, a także zasądził od każdego z nich na rzecz strony pozwanej kwotę po 1500 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego. W sprawie tej, która była przedmiotem kilkakrotnego rozpoznania, Sąd Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut powodów Adama R. i Roberta C., że należne im ekwiwalenty za niewykorzystane urlopy wypoczynkowe podlegały zasądzeniu w walucie obcej zgodnie z § 3 ust. 1 uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1989 r. Natomiast nie podzielił apelacji wszystkich powodów, którzy utrzymywali, iż za pracę za granicą powinni być wynagradzani według ilości przepracowanych godzin, w tym godzin nadliczbowych, a nie za ilość wykonywanej pracy według akordowo-zadaniowego systemu wynagradzania. W tym zakresie Sąd Apelacyjny wskazał, że już w pierwszym wyroku z dnia 27 marca 1997 r. Sąd ten przesądził akordowo-zadaniową formę wynagradzania powodów, mającą oparcie w ustaleniu norm ilościowych wykonanego produktu pomiędzy pozwaną Spółką a jej kontrahentem zagranicznym i taka ocena prawna była wiążąca przy ponownym rozpoznawaniu sprawy (art. 386 § 6 KPC). Sąd ten wskazał, że powołany w sprawie biegły odniósł roszczenia płacowe powodów do kontraktu pozwanej z firmą niemiecką i na tej podstawie określił wydajność jednego pracownika, odnosząc ją do ilości prac zafakturowanych, tj. przekazanych do użytku przez pozwaną i zapłaconych przez jej kontrahenta zagranicznego. Przyjęcie takiej zasady ustalenia wynagrodzenia powodów wykonujących roboty budowlane za granicą ma uzasadnienie ekonomiczne, skoro ich wynagrodzenie było uzależnione od ilości wykonanej pracy, a nie od przepracowanego czasu. W konsekwencji Sąd Apelacyjny przyjął za biegłym sądowym, że powodowie otrzymali należną im „zapłatę za ilość wykonanej pracy”, co nie naruszało zasad wynagradzania pracowników ogólnie ujętych w art. 78 § 1 KP. W kasacji powodów ich pełnomocnik zarzucił Sądowi Apelacyjnemu naruszenie przepisów prawa materialnego: 1. § 5 pkt 1 uchwały nr 71 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1989 r. w sprawie zasad wynagradzania oraz przyznawania innych świadczeń „... i t.d.” (M.P. Nr 14, poz. 106) oraz § 10 pkt 1, 2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników „...i t.d.” (Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.), które zobowiązywały pracodawcę do wypłaty pracownikowi dodatkowego wynagrodzenia za czas pracy przekraczający 8 godzin do dobę i 46 godzin na tydzień; 2. art. 78 § 1 KP ustalającego zasadę wynagradzania adekwatnego do ilości świadczonej pracy; 3. art. 83 § 4 KP - zobowiązującego pracodawcę stosującego akordowy system wynagradzania do powiadamiania pracowników o stosowanych normach pracy. Skarżący ponadto zarzucił sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału przez przyjęcie, że opinia biegłego M.A. M. „potwierdziła jakoby powodowie otrzymali wynagrodzenie odpowiadające ilości wykonanej przez nich pracy”, podczas gdy ten biegły dokonał wyliczeń sprzecznych z istotą akordowego wynagrodzenia za pracę w sytuacji braku jakiegokolwiek „przełożenia” warunków kontraktów budowlanych pozwanego z kontrahentem zagranicznym na umówione stawki wynagradzania powodów, które w okresie realizacji budów zagranicznych były podwyższone z kwoty 16,60 DM do 16,80 DM na godzinę i przy nieistnieniu zarzutów dotyczących sposobu wykonywania prac budowlanych przez powodów. Strona pozwana nie dysponuje dokumentami wskazującymi, że powodowie byli wynagradzani zgodnie z ilością wykonanej pracy, a ponadto nigdy nie określiła norm pracy, koniecznych dla skutecznego realizowania akordowego systemu wynagradzania pracowników. Na powyższych podstawach skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i zasądzenie na rzecz powodów należnego im wynagrodzenia za pracę, wraz z dodatkami za pracę w godzinach nadliczbowych oraz ekwiwalentów za urlopy wypoczynkowe, a także o zasądzenie zwrotu kosztów procesu za wszystkie instancje według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Kasacja jest uzasadniona, albowiem Sąd Apelacyjny bezzasadnie przyjął, że podstawa wynagradzania powodów zatrudnionych za granicą mogła być ustalana przez pozwanego pracodawcę na podstawie wyników realizacji kontraktów zagranicznych zawartych przez pozwanego z kontrahentem niemieckim. Do takiej błędnej koncepcji nie mogły prowadzić uzgodnienia płacowe zawarte w umowach o pracę powodów, w których strony stosunku pracy przyjęły, że powodowie mieli otrzymywać wynagrodzenie na zasadach określonych „w umowie o dzieło” według stawki osobistego zaszeregowania 16,60 DM, a następnie 16,80 DM brutto za godzinę pracy. Takie warunki płacowe zostały potwierdzone w wydanych im świadectwach pracy. Jakkolwiek ustalenie norm pracy powodów mogło opierać się lub nawiązywać do zagranicznych umów pozwanego pracodawcy w takim założeniu, aby system i wysokość wynagrodzenia pracowników nie przekreślały zakładanego wyniku ekonomicznego realizowanych kontraktów budowlanych, to brak ustalenia i sprecyzowania zasad akordu, w tym przede wszystkim nieustalenie norm pracy, jakie miały być stosowane wobec powodów, wykluczały pogląd o ich „akordowo-zadaniowym” systemie wynagradzania. System ten zakłada bowiem wynagradzanie pracowników według stawek akordowych mierzonych ilością pracy (produktów lub operacji) możliwej do wykonania w określonej jednostce czasu pracy bądź jednostkową ceną za wykonanie określonej ilości pracy, przy ustaleniu minimalnej stawki wynagrodzenia godzinowego gwarantowanej pracownikowi na wypadek braku pracy (przestoju). Obowiązek zawiadomienia pracowników o ustalonych i obowiązujących normach pracy (art. 83 § 4 KP) spoczywa na pracodawcy, co oznacza, że opartego na normach pracy systemu wynagradzania i akordowych stawek płacowych nie można ustalać dopiero w postępowaniu sądowym, które służy wyłącznie do sprawdzenia prawidłowości wynagradzania pracowników według ustalonych i obowiązujących norm pracy. Prowadzi to do wniosku, że bez wprowadzenia norm pracy nie obowiązuje w ogóle system wynagradzania akordowego pracowników. Sąd Najwyższy wyraża taki pogląd, nie będąc przy rozpoznawaniu wniesionej kasacji związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 27 marca 1997 r., które wiązały Sądy drugiej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy (art. 386 § 6 KPC, por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 1998 r., I CKN 595/97, OSNC 1998 r. z. 12, poz. 211). W szczególności Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, jakoby obowiązującą normę pracy powodów stanowiły „normy uzgodnione przez pozwanego z kontrahentem niemieckim”, dlatego że żadne z tych norm nie zostały wyraźnie ani jednoznacznie określone jako pracownicze normy pracy. Ponadto takie bezkrytyczne założenie obarczałoby powodów ryzykiem gospodarczym pracodawcy, wynikającym z nieprzestrzegania uzgodnionych terminów i opóźniania realizacji kontraktów zagranicznych, które mogły prowadzić do nieuzyskania założonej wartości sprzedaży oferowanych przez pozwanego usług budowlanych, co mogłoby obciążać powodów wyłącznie w ramach ich ewentualnej pracowniczej odpowiedzialności materialnej za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych (art. 114 i następnych KP). Bezpodstawne było także stanowisko tego Sądu, że w systemie akordowym „nie można mówić o nadgodzinach”, skoro zastosowanie przez pracodawcę akordowego systemu wynagradzania pracowników nie wyłącza stosowania wobec nich przepisów o czasie pracy, w tym przepisów o wynagradzaniu za godziny nadliczbowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1997 r., I PKN 204/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 10, poz. 299), a normy czasu pracy obowiązują również przy zatrudnianiu pracowników na budowach zagranicznych, niezależnie od wymiaru ich zadań (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1998 r., I PKN 114/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 17, poz. 551). Nie można podzielić wreszcie zapatrywania, iż umownie uzgodnione stawki godzinowego wynagrodzenia powodów (16,60 - 16,80 DM/h) służyły wyłącznie określeniu gwarantowanego wynagrodzenia za czas przestojów niezawinionych przez powodów, ponieważ przy takim założeniu powodowie w istocie rzeczy byliby uprawnieni do wyższego minimalnego gwarancyjnego wynagrodzenia za okres przestojów, aniżeli wyliczone im przez biegłego wynagrodzenie za pracę wykonaną na podstawie „norm uzgodnionych przez pozwanego z kontrahentem niemieckim”, które - jak wykazano wyżej - pozbawione były waloru prawnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy uznał za uzasadnione kasacyjne zarzuty naruszenia art. 83 § 4 KP i § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem w związku z § 5 ust. 1 uchwały Nr 71 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1989 r. w sprawie zasad wynagradzania oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budownictwa eksportowego i usług eksportowych i stosownie do art. 39313 KPC orzekł jak w sentencji.