descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 18 marca 1998 r.

Sygn. akt I PKN 436/97

1. Abstrakcyjny charakter zobowiązania z weksla in blanco nie zwalnia sądu pracy z obowiązku ustalenia, czy i w jakim zakresie pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę powstałą w powierzonym mu mieniu, a w konsekwencji czy wypełnienie weksla jest zgodne z deklaracją wekslową.

2. W odniesieniu do dłużnika, który cofnął zarzuty przeciwko nakazowi zapłaty sprawę kończy wydanie postanowienia o utrzymaniu wobec niego nakazu zapłaty w mocy (art. 497 § 1 KPC). Brak takiego postanowienia jest równoznaczny z zachowaniem przez cofającego zarzuty pozycji strony procesowej we wszystkich dalszych stadiach postępowania.

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Andrzej Wasilewski.

Uzasadnienie

Gminna Spółdzielnia „S.Ch.” w M., przedkładając weksel wystawiony przez Janinę D. a poręczony przez Janinę K. i Marię T., wnosiła o wydanie przeciwko pozwanym nakazu zapłaty oraz orzeczenie, by zapłaciły one powodowi solidarnie kwotę 9.892, 12 zł - równowartość niedoboru stwierdzonego w sklepie, w którym wystawczyni weksla była zatrudniona na stanowisku kierowniczki.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Przemyślu nakazem zapłaty z dnia 8 lutego 1996

r. [...] nakazał pozwanym Janinie D., Janinie K. i Marii T. aby zapłaciły solidarnie Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w M. żądaną kwotę z ustawowymi odsetkami od dnia 20 października 1995 r., a nadto tytułem opłaty skarbowej - 15 zł, wynagrodzenia adwokackiego - 976 zł oraz kosztów sądowych - 198 zł.

Pozwane wniosły przeciwko temu nakazowi zarzuty wnioskując o jego uchylenie. Podniosły, że przekazanie Janinie D. sklepu w T. było nieprawidłowe a wyliczenie zdawczo - odbiorczej inwentaryzacji zostało dokonane niewłaściwie. Ponadto Janina K. i Maria T. twierdziły, że niedoborem zostały obciążone bezpodstawnie, albowiem ich poręczenie obejmowało wyłącznie czas zatrudnienia Janiny D. na stanowisku kierowniczki sklepu wielobranżowego „W.” w M.

W piśmie procesowym z dnia 15 marca 1996 r. Maria T. cofnęła zarzuty.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Przemyślu wyrokiem z dnia 28 czerwca 1996 r. [...], utrzymał w mocy nakaz zapłaty w odniesieniu do pozwanych Janiny D. i Janiny K., nie obciążając ich kosztami opłaty od zarzutów. Sąd ustalił, że Janina D. była zatrudniona u strony pozwanej od 24 stycznia 1984 r. do 10 października 1995 r. W okresie od 4 maja do 31 października 1994 r. pełniła obowiązki kierowniczki sklepu „W.” w M., a od 19 grudnia 1994 r. sklepu w T. Sklep w T. przejęła na podstawie inwentaryzacji zdawczo - odbiorczej z dnia 19 grudnia 1994 r., nie wnosząc zastrzeżeń do sposobu jej przeprowadzenia i wyliczenia mienia. Inwentaryzacja zdawczo - odbiorcza z dnia 27 września 1995 r. wykazała niedobór w wysokości 11.926 zł. Celem zabezpieczenia ewentualnych roszczeń Gminnej Spółdzielni ”S.Ch.” Janina D. złożyła weksel in blanco poręczony przez pozostałe pozwane wraz z deklaracją wekslową z dnia 12 lipca 1994 r. Pozwane wezwane do dobrowolnego wykupienia weksla, dokumentu tego nie wykupiły. Janina D. uregulowała dobrowolnie część zadłużenia. W ocenie Sądu zarzuty są nietrafne. Zakres odpowiedzialności dłużników wekslowych jest określony przez treść dokumentu. Poręczenie wekslowe jest ważne. Z treści deklaracji wekslowej wynika, że zobowiązanie zostało przyjęte przez pozwane na okres pełnienia przez wystawcę weksla funkcji kierownika sklepu u strony pozwanej. Weksel został wypełniony zgodnie z treścią dołączonej deklaracji wekslowej a jego prawdziwość nie budzi wątpliwości. Mienie zostało powierzone Janinie D. prawidłowo. Pozwana nie zgłaszała zastrzeżeń do sposobu jego zabezpieczenia. Powyższe uzasadnia wydanie nakazu zapłaty na podstawie art. 486 § 1 KPC.

Janina D. oraz Janina K. zaskarżyły ten wyrok rewizją (nazwaną apelacją). Podnosząc zarzuty sprzeczności istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału oraz niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy wniosły o jego zmianę i uchylenie nakazu zapłaty oraz oddalenie powództwa. Janina D. twierdziła, że wystawiła weksel in blanco w związku z zatrudnieniem jej w sklepie „W.” w M. Pomimo podjęcia pracy na tym stanowisku w dniu 4 maja 1994 r. deklarację wekslową złożyła dopiero 12 lipca, bo wcześniej nie mogła znaleźć poręczycieli. Wywodziła, że nie uzyskałaby poręczenia weksla w związku z zatrudnieniem w T., gdyż sklep ten znany był z trudnych warunków. Po zakończeniu pracy na stanowisku kierowniczki sklepu „W.” w M. zarówno ona jak i pozostałe pozwane były informowane przez pracowników księgowości strony powodowej o wygaśnięciu zobowiązania z weksla. Od 31 października do 19 grudnia 1994 r. Janina D. była zatrudniona w piekarni na stanowisku niezwiązanym z odpowiedzialnością materialną. Skarżące kwestionowały nadto wysokość kwoty niedoboru. Ich zdaniem, strona powodowa przyczyniła się do jego powstania nie reagując na stwierdzone w księgowości nieprawidłowości w raportach i rozliczeniach bieżących, przeprowadzając inwentaryzację dopiero po 9 miesiącach zatrudnienia Janiny D. w T., nie realizując zapowiedzi pomocy. Sklep nie był dostatecznie zabezpieczony przed dostępem osób postronnych. Inwentaryzację przeprowadzono z uchybieniami.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu wyrokiem z dnia 22 listopada 1996 r. [...] oddalił rewizję, nie obciążając pozwanych kosztami postępowania. Sąd uznał za prawidłowe ustalenia stanowiące faktyczną podstawę rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku oraz w pełni podzielił ich prawną ocenę i kwalifikację. „Jedynym ograniczeniem jakie weksel posiada jest pełnienie przez pozwaną Janinę D. funkcji kierownika sklepu w Spółdzielni GS „S.Ch.” w M., weksel nie zawiera natomiast żadnego ograniczenia dotyczącego miejsca wykonywania tej funkcji. Po zakończeniu pracy w M. poręczyciele nie cofnęli poręczenia, co automatycznie spowodowało ich dalszą odpowiedzialność wekslową, gdyż ani cel określony w wekslu, ani pracodawca nie ulegli zmianie. Pozwana nie wnosiła zastrzeżeń do sposobu przeprowadzenia inwentaryzacji zdawczo - odbiorczej oraz nie zgłaszała żądań dotyczących przeprowadzenia wcześniejszej inwentaryzacji i dodatkowego zabezpieczenia sklepu. Należy w tej sytuacji przyjąć, że stwierdzony niedobór obciąża ją w całości.

Janina D. zaskarżyła powyższy wyrok kasacją i wskazując jako jej podstawy naruszenie prawa materialnego, a to art. 31 i art. 47 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936

r. Prawo wekslowe (Dz.U. R.P. Nr 37, poz. 282) oraz naruszenie przepisów postępowania, a w szczególności art. 486 § 1 KPC „przez wydanie nakazu zapłaty na podstawie weksla, którego treść w świetle zarzutów strony pozwanej nasuwa wątpliwości”, wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji lub uchylenie nakazu zapłaty przeciwko stronie pozwanej. Wywodziła, że weksel dotyczył zatrudnienia jej na stanowisku kierowniczki sklepu w M. Przed podjęciem pracy w T. nie składała żadnego poręczenia wekslowego. Ocena ważności weksla nie może ograniczyć się wyłącznie do strony formalnej, lecz winna obejmować rzeczywistą wolę pozwanych przy wystawianiu weksla i składaniu wymaganych poręczeń. Sąd nie badał treści weksla w części określającej wysokość należności. Pozwana pozbawiona została możliwości wykazania , że nie ponosi winy za powstały niedobór oraz stopnia przyczynienia się strony powodowej do powstania szkody.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Zaskarżony wyrok został wydany po rozpoznaniu rewizji od wyroku Sądu pierwszej instancji z dnia 28 czerwca 1996 r. Zgodnie zatem z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189) do postępowania przed sądami obu instancji miały zastosowanie przepisy KPC obowiązujące do 1 lipca 1996 r.

Odpowiedzialność wystawcy i poręczycieli weksla jest odpowiedzialnością solidarną. W procesie dłużnicy solidarni są współuczestnikami materialnymi - przedmiot sporu stanowią prawa i obowiązki im wspólne oraz ( lub) oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej (art. 72 § 1 pkt 1 KPC). Znaczy to, że każdy z nich działa we własnym imieniu ( art. 73 § 1 KPC). Dlatego też postępowanie sądowe może kończyć się w odniesieniu do poszczególnych współuczestników w różnym czasie i na różnych jego etapach. Zgodnie z art. 74 zdanie 2 KPC , na posiedzenie sądowe wzywa się tych wszystkich współuczestników, co do których sprawa nie została zakończona.

W piśmie procesowym z dnia 15 marca 1996 r. Maria T. cofnęła zarzuty przeciwko nakazowi zapłaty w sprawie [...]. Według art. 497 § 1 KPC „W razie cofnięcia zarzutów sąd, jeżeli nie uznaje cofnięcia za niedopuszczalne, orzeka postanowieniem, że nakaz pozostaje w mocy”. Z cytowanego przepisu wynika obowiązek sądu dokonania oceny dopuszczalności tej dyspozytywnej czynności procesowej. W razie ustalenia, że cofnięcie zarzutów jest dopuszczalne sąd wydaje postanowienie , że nakaz zapłaty pozostaje w mocy. Postanowienie takie kończy sprawę wobec współuczestnika , który cofnął zarzuty. Sąd zwolniony jest wówczas z obowiązku wzywania go na posiedzenia w nadal toczącym się procesie. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Przemyślu nie wydał postanowienia o utrzymaniu wobec Marii T. nakazu zapłaty w mocy. Wyrok wydany w sprawie obejmuje rozstrzygnięcie, jak należy wnosić z jego sentencji, dotyczące tylko pozwanych Janiny D. i Janiny K. W uzasadnieniu wyroku Sąd odnotował wprawdzie cofnięcie zarzutów przez Marię T. jednak nie określił skutków tej czynności. Skoro utrzymanie nakazu zapłaty w mocy w odniesieniu do cofającego zarzuty wymaga orzeczenia postanowieniem, to brak stosownego postanowienia powoduje, że sprawy wobec takiej osoby nie można uznać za zakończoną. Sąd nie wzywał Marii T. na rozprawy i nie zawiadamiał jej o terminie posiedzeń. Pozbawił ją tym samym możności obrony swych praw, co powoduje, zgodnie z art.369 pkt 5 KPC (obecnie art. 379 pkt 5), nieważność postępowania.

Wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Przemyślu zaskarżyły Janina D. i Janina K. Sąd drugiej instancji rozpoznaje wprawdzie sprawę w granicach rewizji (art. 381 § 1 KPC), ale z urzędu zobowiązany jest uchylić orzeczenie w całości lub w części, jeżeli postępowanie przed sądem pierwszej instancji jest dotknięte nieważnością. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu nie wziął pod rozwagę nieważności postępowania w sprawie [...].

Zgodnie z art. 384 KPC ( obecnie art. 378 § 3) „Sąd rewizyjny może z urzędu rozpoznać sprawę na rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa i obowiązki są wspólne także dla tych współuczestników albo gdy oparte są na tej samej podstawie faktycznej i prawnej. Współuczestników takich należy wezwać na rozprawę rewizyjną; mogą oni także składać pisma przygotowawcze”. Użyte w cytowanym przepisie określenie „może” nie znaczy fakultatywności procedowania. Zwrot „sąd może” należy rozumieć jako „sąd powinien”. Sąd drugiej instancji zaniechał rozpoznania z urzędu sprawy na rzecz Marii T. Nie wezwał jej na rozprawę. Wydany w sprawie wyrok dotyczy tylko Janiny D. i Janiny K. W tej sytuacji należy przyjąć, że Maria T. została pozbawiona możności obrony swych praw także przed Sądem drugiej instancji. Zgodnie z art. 369 pkt 5 KPC (obecnie art. 379 pkt 5) stanowi to przyczynę nieważności postępowania. Art. 378 § 3 KPC (poprzednio art. 384) ma poprzez art. 393¹⁹ KPC zastosowanie w postępowaniu kasacyjnym. Dlatego pomimo zaskarżenia wyroku tylko przez Janinę D. Sąd Najwyższy rozpoznał sprawę także na rzecz pozostałych dłużniczek solidarnych - Marii T. i Janiny K. Jakkolwiek Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji, jednak bierze pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania (art. 393¹⁹ zdanie 1 KPC). Wobec zniesienia postępowania dotkniętego nieważnością ocena zasadności podstaw kasacyjnych jest niecelowa i zbędna.

Sąd Najwyższy zważył nadto:

Trafne są uwagi Sądów obu instancji co do swoistości i rygoryzmu zobowiązania wekslowego, którego treść ustala się na podstawie treści weksla (uchwała powiększonego składu SN z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSP 1966 z. 2). Jednak do badania treści - wykładni - oświadczeń woli zawartych w poręczeniu wekslowym, które jest wiążącą strony umową (art. 876 § 1 KC), ma zastosowanie art. 65 § 2 KC (por. wyrok SN z dnia 8 maja 1997 r., II CKN 158/97, OSP 1998 z. 1 poz. 4 , z aprobującą glosą A. Szpunara). Cel wystawienia przez Janinę D. weksla in blanco jest jasny - zabezpieczenie roszczeń odszkodowawczych pracodawcy z tytułu ewentualnego niedoboru powstałego w powierzonym jej mieniu. Jaki był jednak zgodny zamiar stron co do zakresu odpowiedzialności wekslowej wystawcy weksla i poręczycieli? Okoliczności tej Sądy nie wyjaśniły dostatecznie.

W wyroku z dnia 3 czerwca 1969 r., III PRN 35/69 (OSNCP 1970 z. 3 poz.

47), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, który skład orzekający w niniejszej sprawie podziela, że „ Deklaracja wekslowa stwierdzająca wyrażenie zgody na uzupełnienie weksla in blanco do oznaczonej w niej wysokości w związku z niewyliczeniem się kierownika sklepu, będącego wystawcą weksla in blanco, z towarów przyjętych przez niego do sklepu, dotyczy tylko tego sklepu, którego kierownictwo powierzono wystawcy weksla na podstawie umowy obowiązującej w chwili udzielenia zabezpieczenia wekslowego, chyba że w treści tej deklaracji wekslowej wyraźnie objęto odpowiedzialnością wekslową także wyrównanie niedoboru, jaki wynikł w innej placówce po przeniesieniu do niej wystawcy weksla za jego zgodą”. Takie stanowisko prezentowane jest również w literaturze (por. S.Garlicki, M. Piekarski, A. Stelmachowski, Odpowiedzialność cywilna za niedobory, Wydawnictwo Prawnicze Warszawa 1970,

s. 242-243, 247).

Pozwane podnosiły we wszystkich fazach postępowania zarzuty dotyczące czasu trwania ich zobowiązania wekslowego. Kwestionowały zasadność ustalenia, że wystawienie weksla i poręczenie obejmowało zatrudnienie Janiny D. na stanowisku kierowniczym innym niż kierownik sklepu „W.” w M. Wskazywały na brak ciągłości pełnienia przez wystawcę weksla funkcji kierowniczki sklepu, a nawet zatrudnienia na stanowisku związanym z odpowiedzialnością materialną. Twierdziły, że po podjęciu przez Janinę D. pracy w piekarni zostały poinformowane przez pracownice księgowości strony powodowej o wygaśnięciu ich zobowiązania wekslowego. Janina D. zeznała, że miała kłopoty ze znalezieniem poręczycieli i dlatego, pomimo rozpoczęcia pracy w sklepie „W.” w M. na początku maja 1994 r., deklarację wekslową złożyła dopiero 12 lipca 1994 r. Janina K. i Maria T. twierdziły, że znając bardzo trudne warunki pracy w T. nie poręczyłyby weksla wystawionego na zabezpieczenie niedoboru w tym sklepie. Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd winien , w celu ustalenia treści zobowiązania wekslowego pozwanych, dokonać wykładni oświadczeń woli stron, badając przede wszystkim jaki był ich zgodny zamiar ( art. 65 § 2 KC). Zobowiązanie wekslowe ma charakter abstrakcyjny. Nie można jednak, zwłaszcza w stosunkach pracy, bezwarunkowej odpowiedzialności wekslowej odrywać od ustawowego zakresu odpowiedzialności materialnej pracownika za szkodę powstałą w powierzonym mu mieniu. Suma wekslowa na jaką został wypełniony weksel przez wierzyciela - pracodawcę powinna odpowiadać wysokości niedoboru, za który odpowiada dłużnik - pracownik. Sąd winien zatem badać prawidłowość wypełnienia weksla w tej części, a zatem i wyliczenia niedoboru. Powinien także, na zarzut dłużników wekslowych, wyjaśnić okoliczności jego powstania w aspekcie ewentualnego przyczynienia się pracodawcy lub innej osoby do powstania lub zwiększenia szkody (art. 117 KP w związku z art. 127 KP), mimo, że odpowiedzialność z weksla nie jest odpowiedzialnością z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy o pracę. Pozwane podnosiły zarzuty co do prawidłowego powierzenia mienia i niedostatecznego jego zabezpieczenia. Wskazywały na bardzo trudne warunki pracy, częste niedobory, dostępność dla osób postronnych magazynu i pomieszczenia sklepowego. W mieniu powierzanym Janinie D. nigdy wcześniej nie stwierdzano niedoboru. W tych okolicznościach konieczne było szczególnie wnikliwe wyjaśnienie zasadności zarzutów. Poprzestanie na stwierdzeniu, że zabezpieczenie mienia było odpowiednie, gdyż zmieniona została kłódka od drzwi wejściowych z zewnątrz, a pozwana nie zgłaszała zastrzeżeń co do sposobu zabezpieczenia sklepu nie jest wystarczające.

Biorąc powyższe pod uwagę Sad Najwyższy, stosownie do art. 386 § 2 KPC w związku z art. 393¹⁹

KPC, orzekł jak w sentencji.