descriptionTreść orzeczenia

Wyrok z dnia 14 listopada 1996 r.

Sygn. akt I PKN 3/96

1. Przyjęcie przez pracownika propozycji zatrudnienia w zakładzie pracy powstałym w wyniku przejęcia mienia dotychczas zatrudniającego go zakładu pracy, złożonej przez zespół roboczy organizujący to przejęcie, nie pozbawia pracownika prawa do odprawy na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.).

2. Porozumienie pracodawcy ze związkami zawodowymi, o którym mowa w art. 4 ust. 1 ustawy wskazanej w pkt 1, może przyznać pracownikowi prawo do ekwiwalentu za urlop w następnym roku, jeżeli z powodu skrócenia okresu wypowiedzenia ich zatrudnienie kończy się przed dniem 1 stycznia.

3. Odprawa z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy korzysta z takiej samej ochrony przed potrąceniami jak wynagrodzenie za pracę (art. 87 kp, art. 8 ust. 1 ustawy wykazanej w pkt. 1).

Przewodniczący SSN: Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie: SN Maria Mańkowska, SA Mieczysław Bareja.

Uzasadnienie

Powód Adam T. dochodził od [...] Przedsiębiorstwa Realizacji Urządzeń Technologicznych "T.", Spółki z o.o. w R., Zakład w W. odprawy pieniężnej z tytułu zwolnienia go z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Olkuszu wyrokiem z dnia 23 czerwca 1992 r. [...] oddalił powództwo. Sąd ten ustalił, że powód był pracownikiem pozwanego do dnia 31 grudnia 1991 r. Stosunek pracy ustał wskutek wypowiedzenia przez pozwanego z powodu likwidacji Zakładu w W. Okres wypowiedzenia został skrócony przez pracodawcę. Zdaniem Sądu Rejonowego powód nie nabył prawa do odprawy, albowiem przed rozwiązaniem stosunku pracy przyjął propozycję podjęcia pracy w nowym zakładzie pracy, przejmującym mienie dotychczas zatrudniającego go zakładu pracy. Ma zatem zastosowanie wobec niego przepis art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm. - zwanej dalej ustawą o zwolnieniach grupowych). Dnia 14 listopada 1991 r. powód złożył stronie pozwanej pisemne oświadczenie, że podejmie pracę w nowym zakładzie, który powstanie na bazie Zakładu w W. Taki zakład (Zakłady Mechniczno-Kuźnicze "W." Sp. z o.o.) został uruchomiony dnia 1 lutego 1992 r. Zakład ten dzierżawi nieodpłatnie od strony pozwanej maszyny i urządzenia, co stanowi przejęcie mienia, o którym mowa w art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy o zwolnieniach grupowych. Powód do daty orzekania nie otrzymał pracy w nowym zakładzie pracy. Jest on wspólnikiem spółki "W." i posiada jeden udział o wartości 1.000.000 st. zł. Wyrok ten uprawomocnił się bez zaskarżenia.

Od tego wyroku kasację wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, zarzucając rażące naruszenie art. 8 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy o zwolnieniach grupowych oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżący wniósł o uchylenie tego wyroku i zasądzenie na rzecz powoda od pozwanego tytułem odprawy pieniężnej kwoty 505 zł z odsetkami i kosztami. Zdaniem skarżącego oświadczenie o gotowości podjęcia zatrudnienia u nowego pracodawcy nie może pozbawiać powoda prawa do odprawy, albowiem nie zostało ono złożone w następstwie propozycji nowego zakładu pracy. Spółka "W." w 1991 r. jeszcze nie istniała, gdyż jej rejestracja i rozpoczęcie działalności nastąpiło dopiero w 1992 r. Nie stanowi przeszkody w nabyciu prawa do odprawy posiadanie przez powoda jednego udziału w Spółce "W.". Jak bowiem stwierdził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 1992 r., I PZP 12/92 (OSNCP 1992 z. 10 poz. 176), posiadanie przez pracownika jednej lub kilku akcji oznacza, iż z reguły nie będzie można przyjąć, że prowadzi on działalność gospodarczą w ramach spółki (art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy o zwolnieniach grupowych). Mimo, że w niniejszej sprawie Sąd nie ustalił wysokości spornej odprawy, to jednakże Rzecznik wnosi o zasądzenie konkretnej kwoty. Jego zdaniem kwota ta wynika z akt sprawy [...], w której powód ponownie dochodził odprawy, a pozew jego został odrzucony na podstawie art. 199 § 1 pkt. 2 KPC. Powód dochodził w niej odprawy w wysokości 765 zł, a ponieważ pozwany - zdaniem Rzecznika - bez podstawy prawnej wypłacił mu kwotę 260 zł jako ekwiwalent za urlop w 1992 r., to należy się powodowi różnica między tymi kwotami w wysokości 505 zł.

Naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej Rzecznik dopatruje się w pozbawieniu obywatela ochrony jego prawa do ustawowo zagwarantowanego wynagrodzenia, stanowiącego podstawowe źródło utrzymania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje

Kasacja jest uzasadniona, choć nie ze wszystkimi jej twierdzeniami można się zgodzić.

Trafny jest podstawowy zarzut dotyczący oceny oświadczenia powoda o przyjęciu propozycji zatrudnienia w nowym zakładzie pracy. Według art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy o zwolnieniach grupowych odprawa nie przysługuje pracownikowi, który do dnia rozwiązania stosunku pracy przyjął propozycję zatrudnienia w zakładzie pracy przejmującym w całości lub w części mienie dotychczas zatrudniającego go zakładu pracy albo w zakładzie pracy powstałym w wyniku takiego przejęcia. W orzecznictwie podkreślano, że musi to być propozycja od nowego pracodawcy. Jak słusznie przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 lutego 1994 r., I PRN 5/94 (OSNAPiUS 1994 nr 1 poz. 8), dla wyłączenia prawa do odprawy na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy o zwolnieniach grupowych istotne jest, aby do dnia rozwiązania dotychczasowego stosunku pracy doszło do zawarcia co najmniej umowy przedwstępnej między pracownikiem a nowym zakładem pracy, przejmującym mienie dotychczasowego zakładu pracy, zawierającej przyrzeczenie nowego zatrudnienia.

Powód złożył oświadczenie dnia 14 listopada 1991 r., a umowa Spółki z o.o. "W." została zawarta dnia 16 grudnia 1991 r. Spółkę tę zarejestrowano dnia 2 stycznia 1992 r. Oświadczenie powoda o przyjęciu propozycji nowego zatrudnienia nie mogło być zatem kwalifikowane na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy, gdyż propozycja nie pochodziła od nowego pracodawcy. Nie wiązała ona Spółki "W." i tym samym jej przyjęcie nie zapewniało powodowi pracy w tej Spółce. Propozycja była złożona przez zespół roboczy, organizujący przejęcie zakładu w W.

Twierdzenia kasacji dotyczące art. 8 ust. 3 pkt 3 ustawy o zwolnieniach grupowych są merytorycznie słuszne. Nie można jednakże zarzucać Sądowi Rejonowemu naruszenia tego przepisu, albowiem powództwo oddalono tylko na podstawie art. 8 ust. 3 pkt 2 tej ustawy.

Nie są natomiast uzasadnione poglądy Rzecznika dotyczące zasądzenia na rzecz powoda kwoty 505 zł. W powołanej w kasacji sprawie Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Olkuszu [...] nie została ustalona wysokość odprawy należnej powodowi, albowiem jego pozew został odrzucony. Wspomniana w kasacji kwota 765 zł stanowi tylko żądanie powoda i nie można uważać jej za ustaloną.

Ponadto błędne są wywody kasacji dotyczące potrącenia z odprawy ekwiwalentu za urlop w 1992 r. Prawo do tego ekwiwalentu nie wynika z przepisów Kodeksu pracy (art. 153 w związku z art. 171 § 1), albowiem powód przestał pracować dnia 31 grudnia 1991 r. Sprawa dotyczy zdarzeń sprzed nowelizacji kodeksu pracy ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 24, poz. 110). Nie ma więc w niej zastosowania art. 155 , na podstawie którego powód - gdyby nie skrócenie okresu wypowiedzenia - nabyłby prawo do ekwiwalentu za urlop w 1992 r. tylko w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego w tymże roku, a nie za właściwy dla niego wymiar urlopu, przysługujący za cały rok. Należy jednakże zauważyć, że powód mógł nabyć prawo do ekwiwalentu za urlop w 1992 r. z mocy pkt 3.2 porozumienia, zawartego dnia 12 grudnia 1991 r. na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych przez pozwany zakład pracy ze związkami zawodowymi. Według tego postanowienia pracownikom, którym okres wypowiedzenia kończyłby się po 31 grudnia 1991 r., a którym okres ten zostanie skrócony zgodnie z punktem 2.5 porozumienia, zakład pracy wypłaci ekwiwalent za urlop wypoczynkowy za 1992 r. Z punktu 2.5 porozumienia (i z punktu 2.4, do którego nawiązuje pkt 2.5) wynika, że dotyczy on pracowników wymienionych w załączniku nr 3 do porozumienia, zatrudnionych co najmniej 10 lat, którym okres 3-miesięcznego wypowiedzenia zostanie skrócony do jednego miesiąca. Jeżeli więc powód spełniał warunki określone we wskazanych punktach porozumienia - czego Sąd Najwyższy nie mógł ustalić z uwagi na brak stosownych dokumentów - to nabył prawo do ekwiwalentu za urlop w 1992 r. Porozumienie zawarte zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych ma charakter normatywny. Ma ono bowiem podstawę ustawową i wiąże pracodawcę nie tylko w stosunku do strony związkowej (członków związków zawodowych), ale także wobec pracowników nie zrzeszonych w tych związkach. Postanowienie przyznające niektórym pracownikom prawo do ekwiwalentu za urlop, mimo że na podstawie powszechnego ustawodawstwa pracy prawo do tego świadczenia im nie przysługuje z powodu skrócenia okresu wypowiedzenia, mieści się w przedmiocie porozumienia, określonym w art. 4 ust. 1 zd. 2 ustawy o zwolnieniach grupowych. Według tego przepisu w porozumieniu określa się zasady postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem zwolnienia z pracy, a w szczególności kryteria doboru pracowników do zwolnienia, kolejność i terminy dokonywania wypowiedzeń, a także obowiązki zakładu pracy w zakresie niezbędnym do rozstrzygnięcia innych spraw pracowniczych związanych z zamierzonymi zwolnieniami. Końcowa część tego przepisu stwarza dla stron szerokie możliwości kształtowania treści porozumienia w odniesieniu do obowiązków zakładu pracy. To strony określają, jakie obowiązki zakładu pracy - nie przewidziane w innych źródłach prawa pracy - powinny być spełnione w celu rozstrzygnięcia spraw pracowniczych związanych ze zwolnieniami grupowymi. Nie ma przeszkód prawnych, aby obowiązki te miały charakter majątkowy.

Ponadto należy wskazać, że w przypadku bezpodstawnego wypłacenia powodowi ekwiwalentu za urlop, jego potrącenie z odprawy nie jest dopuszczalne. W kasacji nie wskazano podstawy prawnej do tego potrącenia. Ponieważ w okolicznościach faktycznych sprawy nie zachodzi żadna z sytuacji, w których można dokonać potrącenia na podstawie przepisów kodeksu pracy (art. 87 i art. 91), to należy sądzić, iż Rzecznik dopuszcza potrącanie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego (art. 498 - art. 505). Nie jest to pogląd trafny. Według art. 300 KP w sprawach nie uregulowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy. W prawie pracy nie ma przepisu, który wprost zakazywałby dokonywania potrąceń z odprawy przysługującej pracownikowi na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych. Powstaje więc kwestia, czy ta sprawa nie jest uregulowana przepisami prawa pracy, co mogłoby oznaczać dopuszczalność stosowania potrąceń na podstawie przepisów kodeksu cywilnego (przy założeniu ich niesprzeczności z zasadami prawa pracy). Przeciwko tej możliwości przemawia jednakże przepis art. 87 § 1 KP stosowany w drodze analogii. Przepis ten gramatycznie dotyczy tylko wynagrodzenia za pracę i wprowadza jego ochronę, dopuszczając potrącenie z wynagrodzenia za pracę tylko sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych, zaliczek pieniężnych udzielonych pracownikowi i kar pieniężnych przewidzianych w art. 108 KP. Ponadto bez zgody pracownika (art. 91 KP) mogą być odliczane kwoty określone w art. 87 § 7 KP. Dopuszczalność stosowania art. 87 § 1 KP w drodze analogii do omawianej odprawy uzasadniona jest podobieństwem funkcji i charakteru obu świadczeń. Wynagrodzenie za pracę i odprawa mają charakter pieniężny i są świadczeniami ze stosunku pracy. Wynagrodzenie za pracę zapewnia pracownikowi środki na utrzymanie i zaspokajanie innych potrzeb. Z reguły analogiczne są funkcje odprawy, co jest widoczne zwłaszcza w przypadku pracownika nie mogącego znaleźć nowego zatrudnienia. Należy także zauważyć, że omawiana odprawa wykazuje również inne związki z wynagrodzeniem za pracę, gdyż jest obliczana na jego podstawie, a jej wysokość zależy od stażu pracy.

Powyższy pogląd jest kontynuacją wcześniejszego orzecznictwa przyjmującego szerokie stosowanie art. 87 § 1 KP. Przykładowo można wskazać na stosowanie tego przepisu do ekwiwalentu za urlop (wyrok SN z dnia 11 czerwca 1980 r., I PR 43/80, OSNCP 1980 nr 12 poz. 248), do nagrody jubileuszowej (wyrok SN z dnia 25 listopada 1982 r. I PRN 118/82, OSNCP 1983 nr 7 poz. 102) oraz do odprawy emerytalnej (wyrok SA w Gdańsku z dnia 29 sierpnia 1994 r., III APr 44/94, OSA 1994 nr 10 poz. 79). Trafnie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, że wyrok pozbawiający pracownika prawa do świadczenia zagwarantowanego ustawą i stanowiącego podstawowe źródło utrzymania, narusza interes Rzeczypospolitej Polskiej.

Z tych względów na podstawie art. 393¹³

KPC w związku z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie KPC...(Dz. U. Nr 43, poz. 189) orzeczono jak w sentencji.